ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
เป็นไฉน คือการเกิดขึ้นปรากฏ การเสื่อมไปปรากฏ และการแปรปรวนของสภาวะอัน
ตั้งอยู่ปรากฏ”
๑๖. ชาติรูป (รูปคือการเกิดขึ้น) ปรากฏในพระบาลี จึงควรกล่าวไว้ในคัมภีร์
อภิธัมมัตถสังคหะนี้] ท่านจึงกล่าวว่า ชาติรูปเมว (อนึ่ง ในการแสดงรูปโดยย่อนี้ ชาติรูป
นั่นเทียวมีเรียกโดยชื่อว่า อุปจยะ และสันตติ) เป็นต้น
คำว่า เอตฺถ คือ ในการแสดงรูปโดยย่อยี้
ชาติ คือ การเกิดขึ้น กล่าวคือ การปรากฏ
อีกนัยหนึ่ง ชาติ คือ รูปทำให้เกิดรูปอื่น
[คำว่า ชาติ มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- การเกิดขึ้น = ชนนี ชาติ (ภาวสารนะ)
- รูปทำให้เกิดรูปอื่น = ชายนุติ เอตายาติ ชาติ (กรณสารนะ)]
คำว่า “มีเรียกโดยชื่อว่า อุปจยะ (การเกิดขึ้นของรูป) และสันตติ (การดำเนินไป
ของรูป)” หมายความว่า เพราะการเกิดขึ้นของรูปประกอบด้วยระยะกาลเช่นนั้น ความจริง
การเกิดขึ้นของรูปย่อมทำรูปในขณะปฏิสนธิให้ปรากฏก่อน ทั้งทำอายตนะที่ยังไม่บริบูรณ์
ให้บริบูรณ์อีกด้วย และทำให้รูปที่บริบูรณ์แล้วดำเนินไปต่อเนื่องไม่ขาดช่วงตลอดกาลนาน
คำว่า เอกาทสวิธปิ (รูปทั้ง ๑๑ อย่าง) คือรูปทั้ง ๑๑ อย่างโดยรวมมหาภูตรูป
เป็นต้นแบบไม่นับซ้ำ
๑๗. พระอนุรุทธาจารย์ถามว่ารูปจำแนกเป็น ๒๘ อย่างโดยองค์ธรรมอย่างไร
แล้วแสดงรูป ๑๑ อย่างนั้นโดยองค์ธรรมด้วยคาถาว่า ภูตปุปสาทวิสยา (ภูตรูป ปสาทรูป
โคจรรูป) เป็นต้น เพราะรูป ๒๘ อย่างที่มีอยู่ในรูป ๑๑ อย่างปรากฏชัดตามข้อความที่
กล่าวมาแล้ว ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อฏฐารสวิธปิ (รูป ๒๘ อย่าง)