ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
กามธาตุยํ ปน อฆานโก โอปปาติโก นตฺถิ.๗๒
“โอปปาติกะผู้ไม่มีฆานประสาทในกามภูมิย่อมไม่มี”
ความบกพร่องของชิวหาประสาทย่อมไม่มีแก่เหล่าสัตว์ทั้งหมด ดังสาธกใน
ธัมมหทยวิภังค์ว่า
กามธาตุยา อุปปตฺติกขเน กสุสจิ เอทาสายตนานิ ปาตุภวนฺติ. กสุสจิ ทส.
กสุสจิ อปรานิ ทส. กสุสจิ นว. กสุสจิ สตฺตายตนานิ ปาตุภวนฺติ.๗๓
“อายตนะ ๑๑ อย่างย่อมปรากฏแก่บางคนในขณะปฏิสนธิในกามภูมิ อายตนะ ๑๐
อย่างย่อมปรากฏแก่บางคน อายตนะ ๑๐ อย่างอื่นย่อมปรากฏแก่บางคน อายตนะ ๙ อย่าง
ย่อมปรากฏแก่บางคน อายตนะ ๗ อย่างย่อมปรากฏแก่บางคน”
ในพระบาลีนั้น พระดำรัสว่า กามธาตุยํ แปลว่า ในกามภูมิ
พระดำรัสว่า อุปปตฺติกขเน (ในขณะปฏิสนธิ) คือ ในขณะเกิดปฏิสนธิจิต
พระผู้มีพระภาคตรัสสัตว์ผู้เกิดในที่ชื้นแฉะและโอปปาติกะในสี่ประโยคที่ขึ้นต้นว่า
กสุสจิ เอกทาสายตนานิ (อายตนะ ๑๑ อย่างย่อมปรากฏแก่บางคน) ส่วนประโยคว่า กสุสจิ
สตฺตายตนานิ (อายตนะ ๗ อย่างย่อมปรากฏแก่บางคน) นี้ หมายถึงผู้ถือกำเนิดในครรภ์
ในพระบาลีนั้น อายตนะ ๗ อย่างย่อมไม่ปรากฏในขณะปฏิสนธิ แต่ปรากฏใน
ปวัตติกาลเท่านั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า เอกทาสายตนานิ (อายตนะ ๑๑ อย่าง)
พระดำรัสว่า กสุสจิ ทส (อายตนะ ๑๐ อย่างย่อมปรากฏแก่บางคน) ตรัสไว้ด้วย
ความบกพร่องของจักขุประสาท
พระดำรัสว่า กสุสจิ อปรานิ ทส (อายตนะ ๑๐ อย่างอื่นย่อมปรากฏแก่บางคน)
ตรัสไว้ด้วยความบกพร่องของโสตประสาท
พระดำรัสว่า กสุสจิ นว (อายตนะ ๙ อย่างย่อมปรากฏแก่บางคน) ตรัสไว้ด้วย
ความบกพร่องของจักขุประสาทและโสตประสาท