ปริจเฉทที่ ๒๒
ญาณทัสสนวิสุทธินิเทศ
(คำอธิบายญาณทัสสนวิสุทธิ)
โคตรภูญาณเป็นอัพโพหาริกญาณ
๑๓๑๙. อิโต ปรํ ตุ ภิกฺขุสฺส โหติ โคตฺรภุมานสํ
อาวชฺชนิยฐานตฺตา มคฺคจิตฺตสฺส ตํ ปน.
๑๓๒๐. น จปฺปฏิปทาญาณ- ทสฺสนํ วา ตเถว จ
ญาณทสฺสนสุทฺธึ วา ภชเต น กุทาจนํ.
“โคตรภูจิตย่อมเกิดแก่ภิกษุต่อจากอนุโลมญาณ จิตดังกล่าวไม่นับว่าเป็นปฏิปทา-ญาณทัสสนวิสุทธิหรือญาณทัสสนวิสุทธิเพราะตั้งอยู่ในฐานะเป็นอาวัชชนะของมรรคจิต”
๑๓๒๑. อุภินฺนมนฺตรา เอตํ อพฺโพหาริกเมว ตํ
วิปสฺสนาย โสตสฺมึ ปติตตฺตา วิปสฺสนา.
“จิตนั้นเป็นอัพโพหาริกญาณ (ญาณที่ไม่เรียกว่าเป็นวิสุทธิ) ระหว่างญาณทั้งสอง [อนุโลมญาณและมรรคญาณ] ได้ชื่อว่า วิปัสสนา เพราะตกไปในกระแสของวิปัสสนา”
[โคตรภูญาณอยู่ระหว่างปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิและญาณทัสสนวิสุทธิ โดยเหตุที่ญาณนี้ มิได้พิจารณาหยั่งเห็นสังขารโดยความเป็นไตรลักษณ์ จึงไม่ชื่อว่าปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิและแม้จะ รู้พระนิพพานเป็นอารมณ์ก็ละกิเลสไม่ได้ จึงไม่ชื่อว่าญาณทัสสนวิสุทธิดังนั้นจึงเรียกว่าอัพโพหาริกญาณ คือ ญาณที่ไม่เรียกว่าเป็นวิสุทธิ แต่เนื่องจากตกไปในกระแสวิปัสสนาอันเป็นที่สุดของวุฏฐานคามินี-วิปัสสนา จึงได้ชื่อว่าวิปัสสนา]