ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
อีกประการหนึ่ง เรื่องต่าง ๆ เช่น เรื่องร่างกายของสตรีทั้งหมดทั้งตัวปรากฏเป็นร่างกระดูกแก่พระมหาติสสเถระ เพราะเหตุที่ได้เห็นเพียงกระดูกฟัน นับเป็นนิกขณะอุปาทารณ์ได้ในอัฐิกอสุภกัมมัฏฐานนี้ด้วย ฉะนี้แล
สมเด็จพระทศพลผู้ทรงมีพระคุณอันโสภา ทรงมีพระเกียรติศักดิ์ก้องอจมแห่งเทวดาผู้มนุษย์ทั้งพันดวงสรรเสริญแล้ว ได้ทรงแสดงอสุภกัมมัฏฐาน อันเป็นเหตุให้สำเร็จฌานแต่ละประเภท ๆ เหล่าใดไว้ ด้วยประการดังพรรณนามาฉะนี้ อันนักศึกษาครั้นได้ทราบอสุภกัมมัฏฐานเหล่านั้น และนัยแห่งภาวนาวิธีของอสุภกัมมัฏฐานเหล่านั้นอย่างที่พรรณนามานั้นแล้ว พึงทราบถึงซึ่งปกิณณกถาในอสุภกัมมัฏฐานเหล่านั้นนั่นแหละให้ยิ่งขึ้นไปดังต่อไปนี้
[๑๒๑] ก็แหละ โยคีบุคคลผู้ได้สำเร็จฌานในอสุภกัมมัฏฐาน ๑๐ ประการนั้นข้อใดข้อหนึ่งแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่มีความประพฤติล่วงเลยเป็นอุดจน์ว่า ปราศจากราคะแล้ว เพราะราคะถูกข่มไว้อย่างดี แม้เมื่อเป็นเช่นนี้ ประเภทแห่งอสุภะใดที่ท่านแสดงไว้แล้ว ประเภทแห่งอสุภะนั้น นักศึกษาพึงทราบว่า ท่านแสดงไว้ด้วยอำนาจความเป็นไปแห่งสภาพของร่างศพอย่างหนึ่ง ด้วยอำนาจประเภทของราคจริตอย่างหนึ่ง
จริงอยู่ ร่างศพเมื่อถึงความเป็นสิ่งปฏิกูล ก็จะพึงถึงภาวะเป็นสภาพอุทธุมาตกอสุภะหรือถึงสภาพเป็นวินีลกอสุภะเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยประการฉะนี้ โยคีบุคคลสามารถที่จะได้อสุภะชนิดใด ๆ ก็พึงถือเอานิมิตในอสุภะชนิดนั้น ๆ ด้วยบริกรรมอย่างนี้ว่า อสุภะขึ้นพองน่าเกลียด อสุภะสีเขียวคล้ำด้วยสีต่าง ๆ น่าเกลียด เป็นต้น ฉะนี้ นักศึกษาพึงทราบว่า ประเภทอสุภะท่านแสดงไว้แล้วโดยอาการ ๑๐ อย่าง ด้วยอำนาจความเป็นไปแห่งสภาพของร่างศพ ด้วยประการฉะนี้