ความเกิดขึ้นของอวิชชา เป็นต้นซึ่งพระศาสดาตรัสไว้ในคำอธิบายของอุทยัพพยญาณ”
[ลักษณะการเกิดขึ้นและดับไปของรูปนามมี ๕๐ อย่าง ดังนี้ (ก) ลักษณะการเกิดขึ้นและดับไปของรูปมี ๑๐ อย่าง คือ
- รูปในปัจจุบันเกิดขึ้นเพราะการเกิดของอวิชชาในภพก่อน (อวิชฺชาสมุทยา รูปสมุทโย)
- รูปในปัจจุบันเกิดขึ้นเพราะการเกิดของตัณหาในภพก่อน (ตณฺหาสมุทยา รูปสมุทโย)
- รูปในปัจจุบันเกิดขึ้นเพราะการเกิดของกรรมคือกุศลกรรมและอกุศลกรรมในภพก่อน (กมฺมสมุทยา รูปสมุทโย)
- รูปในปัจจุบันเกิดขึ้นเพราะการเกิดของอาหารคือคำข้าว (อาหารสมุทยา รูปสมุทโย)
- สังขตลักษณะคือการเกิดขึ้นของรูป (นิพฺพตฺติลกฺขณํ)
- รูปในอนาคตดับไปเพราะการดับของอวิชชา (อวิชฺชานิโรธา รูปนิโรโธ)
- รูปในอนาคตดับไปเพราะการดับของตัณหา (ตณฺหานิโรธา รูปนิโรโธ)
- รูปในอนาคตดับไปเพราะการดับของกรรมคือกุศลกรรมและอกุศลกรรม (กมฺมนิโรธา รูปนิโรโธ)
- รูปที่ยังไม่เกิดได้ดับไปโดยไม่เกิดขึ้นเพราะการดับกล่าวคือความไม่มีอาหารคือคำข้าว (อาหารนิโรธา รูปนิโรโธ)
- สังขตลักษณะคือความแปรปรวนพินาศไปของรูป (วิปริณามลกฺขณํ)
(ข) ลักษณะการเกิดขึ้นและดับไปของเวทนามี ๑๐ อย่าง คือ
- เวทนาในปัจจุบันเกิดขึ้นเพราะการเกิดของอวิชชาในภพก่อน (อวิชฺชาสมุทยา เวทนา-สมุทโย)
- เวทนาในปัจจุบันเกิดขึ้นเพราะการเกิดของตัณหาในภพก่อน (ตณฺหาสมุทยา เวทนา-สมุทโย)
- เวทนาในปัจจุบันเกิดขึ้นเพราะการเกิดของกรรมคือกุศลกรรมและอกุศลกรรมในภพ ก่อน (กมฺมสมุทยา เวทนาสมุทโย)
- เวทนาในปัจจุบันเกิดขึ้นเพราะการเกิดของอาหารคือคำข้าว (อาหารสมุทยา เวทนา-สมุทโย)