พยญาณที่รู้เห็นความเกิดดับอันหมดจดพ้นจากอุปกิเลสแล้วภังคญาณที่รู้เห็นความดับ ภย-ญาณที่รู้เห็นว่าน่ากลัว อาทีนวญาณที่รู้เห็นว่ามีโทษ นิพพิทาญาณที่รู้เห็นว่าน่าเบื่อหน่าย มุจจิตุกัมยตาญาณที่เป็นความต้องการจะพ้นไป ปฏิสังขาญาณที่พิจารณาซ้ำอีก และสังขารุ-เปกขาญาณที่วางเฉยในสังขาร พร้อมทั้งญาณที่ ๙คืออนุโลมญาณอันชื่อว่าสัจจานุโลมญาณ (ญาณคล้อยตามสัจจะ) ภิกษุผู้ปรารภความเพียรปรารถนาจะยังสัจจานุโลมญาณให้สำเร็จพึงเจริญความเพียร ในญาณทั้ง ๘ เหล่านี้ตั้งแต่อุทยัพพยญาณเป็นต้นไป”
วิธีปฏิบัติตามลำดับ
๑๓๐๔. ยถานุกฺกมโต ตสฺส เตสุ ญาเณสุ อฏฺฐสุ
อนิจฺจาทิวเสเนว โยคํ กตฺวา ฐิตสฺส หิ.
๑๓๐๕. อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาติ สงฺขาเร อนุปสฺสโต
อฏฺฐนฺนํ ปน ญาณานํ วเสน ปน โยคิโน
๑๓๐๖. วิปสฺสนา สิขาปตฺตา โหติ วุฏฺฐานคามินี
สจฺจานุโลมญาณนฺติ อยเมว ปวุจฺจติ.
“เมื่อนักปฏิบัติบำเพ็ญเพียรในญาณทั้ง๘นั้นตามลำดับโดยเนื่องด้วยอนิจจลักษณะ เป็นต้นแล้วรู้เห็นสังขารทั้งหลายว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา วุฏฐานคามินีวิปัสสนา อันแก่กล้าย่อมเกิดขึ้นด้วยอำนาจของญาณทั้ง ๘ วุฏฐานคามินีวิปัสสนานี้ได้ชื่อว่า สัจจา-นุโลมญาณ”
[วุฏฐานคามินีคือวิปัสสนาเป็นเครื่องบรรลุมรรค หมายถึงสังขารุเปกขาญาณเบื้องปลาย และอนุโลมญาณที่เกิดก่อนมรรคจิต]
การเกิดมรรคจิต
๑๓๐๗. สงฺขารุเปกฺขาญาณํ ตํ อาเสวนฺตสฺส โยคิโน
อิทานิ ตสฺส มคฺโค จ สมุปฺปชฺชิสฺสตีติ หิ.