คัมภีร์อภิธัมมาวตาร

ปริจเฉทที่ ๒๔

ปัจจยนิเทศ

(คำอธิบายปัจจัย)

คำปฏิญญา

๑๓๙๕. เยสํ ปจฺจยธมฺมานํ วสา สปฺปจฺจยา อิเม
ธมฺมา เต ปจฺจเย จาหํ ทสฺสยิสฺสามิโต ปรํ.

“ธรรมเหล่านี้ชื่อว่ามีปัจจัย โดยเนื่องด้วยธรรมที่เป็นปัจจัยเหล่าใด ข้าพเจ้าจักแสดง ธรรมที่เป็นปัจจัยเหล่านั้น ณ บัดนี้”

ปัจจัย ๒๔ อย่าง

กตเม ปจฺจยาติ.วุจฺจเต- เหตารมฺมณาธิปติอนนฺตรสมนนฺตรสหชาตอญฺญมญฺญ-นิสฺสยูปนิสฺสยปุเรชาตปจฺฉาชาตาเสวนกมฺมวิปากาหารินฺทฺริยฌานมคฺคสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺต-อตฺถินตฺถิวิคตาวิคตวเสน จตุวีสติวิธา โหนฺติ.

“ถามว่า:ปัจจัยคืออะไร ตอบว่า: ปัจจัยมี๒๔ อย่าง คือ เหตุปัจจัย( ปัจจัยที่เป็นเหตุ) อารัมมณปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นอารมณ์)อ ธิปติปัจจัย( ปัจจัยที่เป็นอธิบดี)อ นันตรปัจจัย( ปัจจัยที่ทำให้เกิดธรรม ต่อเนื่องไป) สมนันตรปัจจัย( ปัจจัยที่ทำให้เกิดธรรมต่อเนื่องไปด้วยดี) สหชาตปัจจัย( ปัจจัย ที่เกิดร่วมกัน) อัญญมัญญปัจจัย( ปัจจัยของกันและกัน) นิสสยปัจจัย( ปัจจัยเป็นที่อาศัย) อุป-นิสสยปัจจัย( ปัจจัยเป็นที่อาศัยซึ่งมีกำลัง) ปุเรชาตปัจจัย( ปัจจัยที่เกิดขึ้นก่อน) ปัจฉาชาต-ปัจจัย( ปัจจัยที่เกิดภายหลัง) อาเสวนปัจจัย( ปัจจัยที่ซ่องเสพอยู่เนืองๆ) กรรมปัจจัย( ปัจจัย ที่เป็นกรรม) วิปากปัจจัย( ปัจจัยที่เป็นวิบาก) อาหารปัจจัย( ปัจจัยที่เป็นอาหาร) อินทริย-