อินทริยภาวนาสูตร

สรุปเนื้อหา อินทริยภาวนาสูตร โดยย่อ

อินทริยภาวนาสูตร (มัชฌิมนิกาย 152) เป็นพระสูตรสำคัญที่พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมเกี่ยวกับการเจริญอินทรีย์อันยอดเยี่ยมในพระอริยวินัย ซึ่งแตกต่างจากความเข้าใจทั่วไปหรือคำสอนอื่นในสมัยนั้น. พระสูตรนี้เริ่มต้นขึ้นเมื่ออุตตรมาณพ ศิษย์ของปาราสิริยพราหมณ์ ได้เข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าที่ป่าไผ่ ในนิคมชื่อกัชชังคลา เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถามถึงการเจริญอินทรีย์ที่อาจารย์ของอุตตระสอน อุตตระตอบว่าอาจารย์สอนให้ "อย่าเห็นรูปด้วยตา อย่าได้ยินเสียงด้วยหู" เป็นต้น

พระพุทธองค์ทรงค้านว่า หากเป็นเช่นนั้น ผู้ที่เจริญอินทรีย์ตามคำสอนนี้ก็ย่อมเป็นคนตาบอด หูหนวก เพราะคนตาบอดไม่เห็นรูป คนหูหนวกไม่ได้ยินเสียง ซึ่งแสดงให้เห็นว่าคำสอนดังกล่าวไม่ถูกต้องตามหลักการเจริญอินทรีย์ที่แท้จริง อุตตรมาณพจึงนิ่งอึ้งและละอายใจ หลังจากนั้น พระพุทธองค์จึงทรงหันไปตรัสกับพระอานนท์ เพื่อแสดงการเจริญอินทรีย์อันยอดเยี่ยมในอริยวินัย ซึ่งไม่มีวิธีอื่นยิ่งกว่า

หัวใจของการเจริญอินทรีย์ในอริยวินัยคือ การที่ภิกษุเมื่อเห็นรูปด้วยตา ได้ยินเสียงด้วยหู ดมกลิ่นด้วยจมูก ลิ้มรสด้วยลิ้น ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย หรือรู้ธรรมารมณ์ด้วยใจ แล้วเกิดความชอบใจ ไม่ชอบใจ หรือทั้งชอบใจและไม่ชอบใจขึ้น ก็ให้พิจารณาอย่างชัดเจนว่า สิ่งที่เกิดขึ้นนั้นเป็นสังขตะ เป็นของหยาบ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น แต่ยังมีสิ่งที่ละเอียดประณีตกว่า นั่นคือ "อุเบกขา" ด้วยการพิจารณาดังนี้ ความชอบใจ ไม่ชอบใจ หรือทั้งชอบใจและไม่ชอบใจที่เกิดขึ้นก็จะดับไปอย่างรวดเร็ว และอุเบกขาก็จะดำรงมั่นอยู่

พระพุทธองค์ทรงเปรียบเทียบความรวดเร็วในการดับอารมณ์เหล่านี้กับการกระพริบตาเมื่อเห็นรูป การดีดนิ้วมือเมื่อได้ยินเสียง การที่หยาดน้ำกลิ้งไปบนใบบัวแล้วไม่ติดเมื่อดมกลิ่น การถ่มน้ำลายเมื่อลิ้มรส การเหยียดแขนหรือคู้แขนเมื่อถูกต้องโผฏฐัพพะ และการที่หยาดน้ำสองสามหยาดตกลงบนกระทะเหล็กที่ร้อนจัดแล้วระเหยไปอย่างรวดเร็วเมื่อรู้ธรรมารมณ์ การเจริญอินทรีย์แบบนี้ทำให้ผู้ปฏิบัติสามารถวางใจเป็นกลางในทุกอารมณ์ที่กระทบสัมผัสได้ ไม่ว่าจะพึงพอใจหรือไม่พึงพอใจ พระสูตรยังกล่าวถึงการเจริญอินทรีย์ของพระเสขะ (ผู้ยังต้องศึกษา) ที่อาจยังอึดอัดเบื่อหน่ายในอารมณ์ และของพระอริยะ (ผู้เจริญแล้ว) ที่สามารถเลือกกำหนดรู้สิ่งต่างๆ ได้ตามต้องการด้วยอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่