The Analysis of the Elements
ธาตุวิภังคสูตร (MN 140) ในมัชฌิมนิกาย เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมแก่พระปุกกุสาติ ซึ่งออกบวชด้วยศรัทธาในพระพุทธองค์แต่ยังไม่เคยพบพระองค์มาก่อน ณ โรงช่างหม้อแห่งหนึ่งในกรุงราชคฤห์ โดยมิได้เปิดเผยพระองค์ว่าเป็นใครในตอนแรก พระสูตรนี้เน้นการจำแนกองค์ประกอบของอัตภาพเพื่อนำไปสู่การบรรลุธรรม.
หัวใจของพระสูตรอยู่ที่การพิจารณาองค์ประกอบหลัก ๔ ประการ ดังนี้
พระองค์ทรงชี้ว่าบุคคลนี้มีธาตุ ๖ ได้แก่ ปฐวีธาตุ (ธาตุดิน), อาโปธาตุ (ธาตุน้ำ), เตโชธาตุ (ธาตุไฟ), วาโยธาตุ (ธาตุลม), อากาสธาตุ (ธาตุอากาศ), และวิญญาณธาตุ (ธาตุรู้) ทั้งธาตุภายในและภายนอกล้วนเป็นธาตุ ควรเห็นด้วยปัญญาอันชอบว่า "นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา" เพื่อให้เกิดความเบื่อหน่ายและคลายกำหนัดในธาตุทั้งปวง
ได้แก่ อายตนะภายใน ๖ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ ที่สัมผัสกับอายตนะภายนอก ได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ และธรรมารมณ์ ตามลำดับ
เมื่ออายตนะสัมผัสกัน ย่อมเกิดการรับรู้ที่เป็นไปเพื่อโสมนัส (ความยินดี), โทมนัส (ความไม่ยินดี), หรืออุเบกขา (ความเฉยๆ) ในแต่ละแดนสัมผัสทั้ง ๖ ทำให้เกิดความหน่วงนึก ๑๘ ประการ (โสมนัส ๖, โทมนัส ๖, อุเบกขา ๖)
คือ ปัญญา (ไม่พึงประมาท), สัจจะ (ตามรักษาสัจจะ), จาคะ (เพิ่มพูน), และสันติ (พึงศึกษา) ผู้ที่ตั้งมั่นในอธิษฐานธรรมเหล่านี้ จะเป็นผู้ที่กระแสแห่งตัณหาและมานะไม่อาจซึมซาบถึงได้
พระพุทธองค์ทรงสอนว่า การกำหนดหมายที่ว่า "เราเป็น" หรือ "เราจักเป็น" เป็นดังโรค เป็นดังหัวฝี เป็นดังลูกศร เมื่อก้าวล่วงความสำคัญมั่นหมายทั้งปวงได้ ผู้นั้นย่อมได้รับการขนานนามว่า "มุนีผู้สงบแล้ว" ซึ่งจะไม่เกิด แก่ ตาย ไม่หวั่นไหว และไม่ทะยานอยากอีกต่อไป เพราะไม่มีสิ่งที่จะทำให้เขาเกิด
อ่านพระสูตรฉบับเต็ม →