อานาปานัสสติสูตร

อานาปานัสสติสูตร (MN 118) ในพระไตรปิฎก มัชฌิมนิกาย เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมเกี่ยวกับการเจริญสติกำหนดลมหายใจเข้าออกอย่างละเอียด ถือเป็นแนวทางปฏิบัติที่สำคัญและมีผลมาก มีอานิสงส์มาก โดยมุ่งเน้นการใช้ลมหายใจเป็นอารมณ์เบื้องต้นในการเจริญภาวนา

พระสูตรนี้ได้กล่าวถึงวิธีการปฏิบัติอานาปานสติเป็น ๑๖ ขั้นตอน ซึ่งแบ่งออกเป็น ๔ หมวด (จตุรกะ) แต่ละหมวดมีความสัมพันธ์กับการเจริญสติปัฏฐาน ๔ ได้แก่ กายานุปัสสนา เวทนานุปัสสนา จิตตานุปัสสนา และธัมมานุปัสสนา

• จตุรกะที่ ๑: กายานุปัสสนา (หมวดพิจารณากาย)

  ผู้ปฏิบัติกำหนดรู้ลมหายใจที่ยาวหรือสั้น รู้พร้อมซึ่งกายทั้งปวง (คือลมหายใจทั้งกระแส) และระงับกายสังขาร (การปรุงแต่งทางกาย)

• จตุรกะที่ ๒: เวทนานุปัสสนา (หมวดพิจารณาเวทนา)

  ผู้ปฏิบัติหายใจเข้าออกด้วยการกำหนดรู้ปีติและสุขที่เกิดขึ้น พร้อมทั้งระงับกายสังขาร (ซึ่งรวมถึงเวทนา) เพื่อให้จิตสงบละเอียดขึ้น

• จตุรกะที่ ๓: จิตตานุปัสสนา (หมวดพิจารณาจิต)

  ผู้ปฏิบัติกำหนดรู้จิตสังขาร (การปรุงแต่งของจิต) และระงับจิตสังขาร รู้พร้อมซึ่งจิต (รับรู้สภาพจิต) ทำจิตให้ร่าเริง และทำจิตให้ตั้งมั่นในสมาธิ จากนั้นจึงเปลื้องจิต (ปล่อยวางจากเครื่องร้อยรัด)

• จตุรกะที่ ๔: ธัมมานุปัสสนา (หมวดพิจารณาธรรม)

  ผู้ปฏิบัติหายใจเข้าออกด้วยการพิจารณาเห็นความ ไม่เที่ยง ของสิ่งทั้งปวง พิจารณาเห็นความคลายกำหนัด (วิราคะ) พิจารณาเห็นความดับ (นิโรธ) และพิจารณาเห็นความสละคืน (ปฏินิสสัคคะ)

การเจริญอานาปานสติอย่างต่อเนื่องและทำให้มากตามขั้นตอนเหล่านี้ ย่อมนำไปสู่การทำให้ สติปัฏฐาน ๔ บริบูรณ์ และส่งผลให้ โพชฌงค์ ๗ บริบูรณ์ตามลำดับ ซึ่งเป็นหนทางนำไปสู่การหลุดพ้นจากทุกข์โดยสิ้นเชิง