อุปักกิเลสสูตร

อุปักกิเลสสูตร (มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์) ว่าด้วยเรื่องอุปกิเลสหรือเครื่องเศร้าหมองของจิต โดยมีเหตุการณ์เริ่มต้นที่ภิกษุชาวโกสัมพีทะเลาะเบาะแว้งกันอย่างรุนแรงจนแตกแยก แม้พระพุทธเจ้าจะทรงตักเตือนถึง 3 ครั้ง แต่พวกภิกษุก็ยังยืนกรานที่จะโต้เถียงกัน พระพุทธองค์จึงเสด็จจากไปและทรงแสดงธรรมเรื่องโทษของการทะเลาะวิวาทว่าเป็นการกระทำของผู้เขลา และย้ำว่าเวรย่อมไม่ระงับด้วยการจองเวร แต่ระงับได้ด้วยการไม่จองเวร หากไม่สามารถอยู่ร่วมกับผู้มีปัญญาได้ การปลีกตัวไปอยู่ผู้เดียวเหมือนช้างป่าย่อมประเสริฐกว่า

หลังจากนั้น พระพุทธองค์ได้เสด็จไปเยี่ยมพระอนุรุทธะ พระนันทิยะ และพระกิมพิละ ซึ่งเป็นกลุ่มภิกษุที่อยู่ร่วมกันอย่างสามัคคีเหมือนน้ำกับนม โดยมีเคล็ดลับคือการมีเมตตากายกรรม วจีกรรม และมโนกรรมต่อกัน การละทิ้งความคิดเห็นส่วนตัวเพื่อประโยชน์ส่วนรวม และการแบ่งงานกันทำด้วยความเคารพ ซึ่งพระพุทธเจ้าได้ทรงชื่นชมแนวทางปฏิบัติอันเป็นเหตุแห่งความเป็นปึกแผ่นนี้

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการที่พระพุทธองค์ทรงแบ่งปันประสบการณ์การบำเพ็ญเพียร เพื่อให้ภิกษุทั้งสามได้ก้าวข้ามอุปสรรคในการทำสมาธิ โดยทรงจำแนกอุปกิเลส 11 ประการที่เป็นเครื่องขัดขวางวิปัสสนาและสมาธิ ได้แก่:

• ความสงสัย (Doubt)
• ความไม่ตั้งมั่น/ขาดสติ (Loss of focus)
• ความถีนมิทธะ (Dullness and drowsiness)
• ความหวาดกลัว (Terror)
• ความตื่นเต้น/ความฟุ้งซ่าน (Elation)
• ความไม่สบายกาย (Discomfort)
• ความเพียรที่มากเกินไป (Excessive energy)
• ความเพียรที่หย่อนเกินไป (Overly lax energy)
• ความอยาก/ความปรารถนา (Longing)
• สัญญาว่าด้วยความแตกต่าง (Perception of diversity)
• การเพ่งนิมิตมากเกินไป (Excessive concentration on forms)

เมื่อพระองค์ทรงเข้าใจและละอุปกิเลสเหล่านี้ได้ จิตจึงเข้าสู่ความสงบตั้งมั่นอย่างแท้จริง ส่งผลให้เกิดปัญญาหยั่งรู้ถึงการหลุดพ้นจากอาสวะกิเลสและไม่มีการเกิดอีกต่อไป พระสูตรนี้จึงเป็นบทเรียนอันล้ำค่าทั้งในด้านการอยู่ร่วมกันด้วยความสามัคคีและการฝึกจิตให้บริสุทธิ์เพื่อบรรลุมรรคผล