ทักขิณาวิภังคสูตร

ทักขิณาวิภังคสูตร เป็นพระสูตรสำคัญในพระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ ว่าด้วยการจำแนกทานและผลของทาน โดยมีเรื่องราวเริ่มต้นจากพระนางมหาปชาบดีโคตมี ซึ่งเป็นพระมาตุจฉา (ป้า) และพระมารดาบุญธรรมของพระพุทธเจ้า ทรงตั้งใจทอผ้าใหม่ด้วยพระหัตถ์เอง เพื่อนำไปถวายแด่พระผู้มีพระภาค

เมื่อพระนางมหาปชาบดีโคตมีนำผ้าไปถวาย พระพุทธองค์ทรงปฏิเสธถึงสามครั้ง และตรัสแนะนำให้พระนางถวายแก่พระสงฆ์แทน โดยให้เหตุผลว่าเมื่อถวายแก่สงฆ์แล้ว พระนางจะได้บูชาทั้งพระผู้มีพระภาคและพระสงฆ์ พระอานนท์ซึ่งเป็นพระอุปัฏฐากได้ทูลขอให้พระผู้มีพระภาคทรงรับผ้าของพระนางไว้ โดยกราบทูลถึงอุปการคุณอันใหญ่หลวงที่พระนางมหาปชาบดีโคตมีมีต่อพระองค์ และอุปการคุณที่พระพุทธองค์มีต่อพระนางในการนำพาให้พระนางถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะ และหมดความสงสัยในอริยสัจ ๔ พระผู้มีพระภาคทรงยืนยันว่า การตอบแทนด้วยการกราบไหว้ หรือถวายปัจจัยสี่นั้น ยังไม่กล่าวว่าเป็นการตอบแทนที่ดีแล้ว และทรงแสดงการจำแนกทักษิณาทานอันมีอานิสงส์ต่างกัน

พระพุทธองค์ทรงจำแนกทานออกเป็น ๒ ประเภทหลัก คือ ปาฏิบุคลิกทาน (ทานที่เจาะจงผู้รับ) และ สังฆทาน (ทานที่ถวายแก่หมู่สงฆ์) โดยปาฏิบุคลิกทานมี ๑๔ อย่าง เรียงลำดับตามอานิสงส์จากน้อยไปมาก ได้แก่ การให้ทานในสัตว์เดรัจฉาน (มีผล ๑๐๐ เท่า) ปุถุชนผู้ทุศีล (มีผล ๑,๐๐๐ เท่า) ปุถุชนผู้มีศีล (มีผล ๑๐๐,๐๐๐ เท่า) บุคคลภายนอกพระพุทธศาสนาผู้ปราศจากความกำหนัดในกาม (มีผลแสนโกฏิเท่า หรือนับไม่ได้) และเรียงลำดับขึ้นไปจนถึงผู้ปฏิบัติเพื่อทำโสดาปัตติผลให้แจ้ง พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี พระอรหันต์ พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งการให้ทานในบุคคลเหล่านี้มีอานิสงส์ที่นับไม่ได้ประมาณไม่ได้

ส่วนสังฆทาน หรือทานที่ถึงแล้วในสงฆ์ มี ๗ อย่าง โดยมีอานิสงส์ยิ่งใหญ่กว่าปาฏิบุคลิกทานทั้งหมด ได้แก่ การถวายทานในสงฆ์ ๒ ฝ่าย มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข, ถวายในสงฆ์ ๒ ฝ่ายเมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว, ถวายในภิกษุสงฆ์, ถวายในภิกษุณีสงฆ์, ถวายในสงฆ์ ๒ ฝ่ายที่มาถึง, ถวายในภิกษุสงฆ์ที่มาถึง และถวายในภิกษุณีสงฆ์ที่มาถึง พระพุทธองค์ทรงเน้นย้ำว่า ทานที่ถวายแก่สงฆ์นั้นมีผลานิสงส์มาก เพื่อเป็นแบบอย่างแก่ชนรุ่นหลังให้เกิดความยำเกรงในสงฆ์ และทรงชี้ถึงความบริสุทธิ์ของทักษิณา ๔ ประการที่เกี่ยวข้องกับศีลของผู้ให้และผู้รับ ซึ่งส่งผลต่ออานิสงส์ของทานนั้น