ภาพรวม · Overview
แม่บทสำหรับจำแนกสภาวธรรมเป็นหมวดสาม
ติกมาติกาเป็นส่วนต้นของคัมภีร์ธัมมสังคณี วางหัวข้อสำหรับจำแนกสภาวธรรมครั้งละ 3 ฝ่าย จำนวน 22 ติกะ รวม 66 บท ตั้งแต่การจำแนกโดยกุศล อกุศล และอัพยากฤต ไปจนถึงการจำแนกโดยความปรากฏและการกระทบ หัวข้อเหล่านี้เป็นแม่บทที่นำไปขยายความในกัณฑ์ต่าง ๆ และใช้วิเคราะห์ความสัมพันธ์ของธรรมในคัมภีร์พระอภิธรรม
การจำแนก · Classification
ติกมาติกา 22 ติกะ
1
กุสลติกะ
Kusalattika
- กุสลา ธัมมา (สภาวธรรมที่เป็นกุศล)
- อกุสลา ธัมมา (สภาวธรรมที่เป็นอกุศล)
- อัพยากตา ธัมมา (สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤต)
2
เวทนาติกะ
Vedanāttika
- สุขาย เวทนาย สัมปยุตตา ธัมมา (สภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา)
- ทุกขาย เวทนาย สัมปยุตตา ธัมมา (สภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนา)
- อทุกขมสุขาย เวทนาย สัมปยุตตา ธัมมา (สภาวธรรมที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนา)
3
วิปากติกะ
Vipākattika
- วิปากา ธัมมา (สภาวธรรมที่เป็นวิบาก)
- วิปากธัมมธัมมา (สภาวธรรมที่เป็นเหตุให้เกิดวิบาก)
- เนววิปากนวิปากธัมมธัมมา (สภาวธรรมที่ไม่เป็นวิบากและไม่เป็นเหตุให้เกิดวิบาก)
4
อุปาทินนติกะ
Upādinnattika
- อุปาทินนุปาทานิยา ธัมมา (สภาวธรรมที่กรรมอันประกอบด้วยตัณหาทิฏฐิยึดถือและเป็นอารมณ์ของอุปาทาน)
- อนุปาทินนุปาทานิยา ธัมมา (สภาวธรรมที่กรรมไม่ยึดถือแต่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน)
- อนุปาทินนานุปาทานิยา ธัมมา (สภาวธรรมที่กรรมไม่ยึดถือและไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน)
5
สังกิลิฏฐติกะ
Saṅkiliṭṭhattika
- สังกิลิฏฐสังกิเลสิกา ธัมมา (สภาวธรรมที่เศร้าหมองและเป็นอารมณ์ของสังกิเลส)
- อสังกิลิฏฐสังกิเลสิกา ธัมมา (สภาวธรรมที่ไม่เศร้าหมองแต่เป็นอารมณ์ของสังกิเลส)
- อสังกิลิฏฐอสังกิเลสิกา ธัมมา (สภาวธรรมที่ไม่เศร้าหมองและไม่เป็นอารมณ์ของสังกิเลส)
6
วิตักกติกะ
Vitakkattika
- สวิตักกสวิจารา ธัมมา (สภาวธรรมที่มีทั้งวิตกและวิจาร)
- อวิตักกวิจารมัตตา ธัมมา (สภาวธรรมที่ไม่มีวิตกแต่มีวิจาร)
- อวิตักกอวิจารา ธัมมา (สภาวธรรมที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจาร)
7
ปีติติกะ
Pītittika
- ปีติสหคตา ธัมมา (สภาวธรรมที่สหรคตด้วยปีติ)
- สุขสหคตา ธัมมา (สภาวธรรมที่สหรคตด้วยสุข)
- อุเปกขาสหคตา ธัมมา (สภาวธรรมที่สหรคตด้วยอุเบกขา)
8
ทัสสนติกะ
Dassanattika
- ทัสสเนน ปหาตัพพา ธัมมา (สภาวธรรมที่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรค)
- ภาวนาย ปหาตัพพา ธัมมา (สภาวธรรมที่ต้องประหาณด้วยมรรคเบื้องบน 3)
- เนว ทัสสเนน น ภาวนาย ปหาตัพพา ธัมมา (สภาวธรรมที่ไม่ต้องประหาณด้วยมรรคทั้งสองระดับนั้น)
9
ทัสสนเหตุติกะ
Dassanahetuttika
- ทัสสเนน ปหาตัพพเหตุกา ธัมมา (สภาวธรรมที่มีเหตุต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรค)
- ภาวนาย ปหาตัพพเหตุกา ธัมมา (สภาวธรรมที่มีเหตุต้องประหาณด้วยมรรคเบื้องบน 3)
- เนว ทัสสเนน น ภาวนาย ปหาตัพพเหตุกา ธัมมา (สภาวธรรมที่ไม่มีเหตุต้องประหาณด้วยมรรคทั้งสองระดับนั้น)
10
อาจยคามิติกะ
Ācayagāmittika
- อาจยคามิโน ธัมมา (สภาวธรรมที่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติ)
- อปจยคามิโน ธัมมา (สภาวธรรมที่เป็นเหตุให้ถึงพระนิพพาน)
- เนวาจยคามิโน นาปจยคามิโน ธัมมา (สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิจุติและพระนิพพาน)
11
เสกขติกะ
Sekkhattika
- เสกขา ธัมมา (สภาวธรรมที่เป็นของเสขบุคคล)
- อเสกขา ธัมมา (สภาวธรรมที่เป็นของอเสขบุคคล)
- เนวเสกขา นาเสกขา ธัมมา (สภาวธรรมที่ไม่เป็นของเสขบุคคลและอเสขบุคคล)
12
ปริตตติกะ
Parittattika
- ปริตตา ธัมมา (สภาวธรรมที่เป็นปริตตะ หรือกามาวจร)
- มหัคคตา ธัมมา (สภาวธรรมที่เป็นมหัคคตะ หรือรูปาวจรและอรูปาวจร)
- อัปปมาณา ธัมมา (สภาวธรรมที่เป็นอัปปมาณะ หรือโลกุตตระ)
13
ปริตตารัมมณติกะ
Parittārammaṇattika
- ปริตตารัมมณา ธัมมา (สภาวธรรมที่มีปริตตธรรมเป็นอารมณ์)
- มหัคคตารัมมณา ธัมมา (สภาวธรรมที่มีมหัคคตธรรมเป็นอารมณ์)
- อัปปมาณารัมมณา ธัมมา (สภาวธรรมที่มีอัปปมาณธรรมเป็นอารมณ์)
14
หีนติกะ
Hīnattika
- หีนา ธัมมา (สภาวธรรมชั้นต่ำ)
- มัชฌิมา ธัมมา (สภาวธรรมชั้นกลาง)
- ปณีตา ธัมมา (สภาวธรรมชั้นประณีต)
15
มิจฉัตตติกะ
Micchattattika
- มิจฉัตตนิยตา ธัมมา (สภาวธรรมที่มีสภาวะผิดและให้ผลแน่นอน)
- สัมมัตตนิยตา ธัมมา (สภาวธรรมที่มีสภาวะชอบและให้ผลแน่นอน)
- อนิยตา ธัมมา (สภาวธรรมที่ไม่แน่นอนโดยอาการทั้งสองนั้น)
16
มัคคารัมมณติกะ
Maggārammaṇattika
- มัคคารัมมณา ธัมมา (สภาวธรรมที่มีมรรคเป็นอารมณ์)
- มัคคเหตุกา ธัมมา (สภาวธรรมที่มีมรรคเป็นเหตุ)
- มัคคาธิปติโน ธัมมา (สภาวธรรมที่มีมรรคเป็นอธิบดี)
17
อุปปันนติกะ
Uppannattika
- อุปปันนา ธัมมา (สภาวธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว)
- อนุปปันนา ธัมมา (สภาวธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้น)
- อุปปาทิโน ธัมมา (สภาวธรรมที่จักเกิดขึ้นแน่นอน)
18
อตีตติกะ
Atītattika
- อตีตา ธัมมา (สภาวธรรมที่เป็นอดีต)
- อนาคตา ธัมมา (สภาวธรรมที่เป็นอนาคต)
- ปัจจุปปันนา ธัมมา (สภาวธรรมที่เป็นปัจจุบัน)
19
อตีตารัมมณติกะ
Atītārammaṇattika
- อตีตารัมมณา ธัมมา (สภาวธรรมที่มีอดีตธรรมเป็นอารมณ์)
- อนาคตารัมมณา ธัมมา (สภาวธรรมที่มีอนาคตธรรมเป็นอารมณ์)
- ปัจจุปปันนารัมมณา ธัมมา (สภาวธรรมที่มีปัจจุบันธรรมเป็นอารมณ์)
20
อัชฌัตตติกะ
Ajjhattattika
- อัชฌัตตา ธัมมา (สภาวธรรมที่เป็นภายใน)
- พหิทธา ธัมมา (สภาวธรรมที่เป็นภายนอก)
- อัชฌัตตพหิทธา ธัมมา (สภาวธรรมที่เป็นทั้งภายในและภายนอก)
21
อัชฌัตตารัมมณติกะ
Ajjhattārammaṇattika
- อัชฌัตตารัมมณา ธัมมา (สภาวธรรมที่มีธรรมภายในเป็นอารมณ์)
- พหิทธารัมมณา ธัมมา (สภาวธรรมที่มีธรรมภายนอกเป็นอารมณ์)
- อัชฌัตตพหิทธารัมมณา ธัมมา (สภาวธรรมที่มีธรรมภายในและภายนอกเป็นอารมณ์)
22
สนิทัสสนติกะ
Sanidassanattika
- สนิทัสสนสัปปฏิฆา ธัมมา (สภาวธรรมที่เห็นได้และกระทบได้)
- อนิทัสสนสัปปฏิฆา ธัมมา (สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้แต่กระทบได้)
- อนิทัสสนอัปปฏิฆา ธัมมา (สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้)
แนวทางศึกษา · Study Guide
อ่านติกมาติกาอย่างเป็นระบบ
ติกะ
หมายถึงหมวดธรรมที่แบ่งออกเป็น 3 บท แต่ละติกะใช้เกณฑ์หนึ่งมองสภาวธรรมทั้งหมด
มาติกา
หมายถึงแม่บทหรือบัญชีหัวข้อ เป็นโครงสำหรับนำไปแจกแจงรายละเอียดในส่วนต่อไปของคัมภีร์
การนำไปใช้
พิจารณาว่าธรรมหนึ่ง ๆ จัดอยู่ในบทใดของแต่ละติกะ เพราะสภาวธรรมเดียวกันจำแนกได้หลายมิติตามเกณฑ์ที่ต่างกัน
พระอภิธรรม · Related Texts
