พหุธาตุกสูตร

สรุปเนื้อหา พหุธาตุกสูตร โดยย่อ

พหุธาตุกสูตร เป็นพระสูตรลำดับที่ ๑๑๕ ในมัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ ของพระสุตตันตปิฎก. พระสูตรนี้กล่าวถึงการที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมเกี่ยวกับธาตุต่างๆ อย่างกว้างขวาง โดยมีพระอานนท์เป็นผู้กราบทูลถาม เพื่อให้เข้าใจถึงคุณสมบัติของภิกษุผู้เป็นบัณฑิต มีปัญญาไตร่ตรอง.

พระพุทธองค์ทรงเริ่มต้นพระสูตรด้วยการตรัสว่า ภัย อุปัททวะ และอุปสรรคทั้งปวง ล้วนเกิดขึ้นจากคนพาล ไม่ได้เกิดขึ้นจากบัณฑิต เหมือนไฟที่ลุกลามจากเรือนไม้อ้อหรือเรือนหญ้า ย่อมไหม้แม้เรือนยอดที่มั่นคงได้ ฉะนั้นคนพาลจึงมีภัย แต่บัณฑิตย่อมไม่มีภัย. ด้วยเหตุนี้ ภิกษุทั้งหลายจึงควรสำเหนียกตนให้เป็นบัณฑิต.

เมื่อพระอานนท์ทูลถามว่า ด้วยเหตุมีประมาณเท่าไร จึงจะเรียกได้ว่าภิกษุผู้เป็นบัณฑิต มีปัญญาเครื่องไตร่ตรอง พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ภิกษุผู้ฉลาดในธาตุ ฉลาดในอายตนะ ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท และฉลาดในฐานะและอฐานะ จึงจะสมควรเรียกว่าบัณฑิต.

สำหรับการเป็นผู้ฉลาดในธาตุนั้น พระพุทธองค์ได้ทรงจำแนกธาตุออกเป็นหลายหมวดหมู่ ได้แก่ ธาตุ ๑๘ ประการ (คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ โสตธาตุ เสียงธาตุ โสตวิญญาณธาตุ ฆานธาตุ กลิ่นธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาธาตุ รสธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ กายธาตุ โผฏฐัพพธาตุ กายวิญญาณธาตุ มโนธาตุ ธรรมธาตุ และมโนวิญญาณธาตุ) ธาตุ ๖ ประการ (คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ อากาสธาตุ และวิญญาณธาตุ) ธาตุอีก ๖ ประการ (คือ สุขธาตุ ทุกขธาตุ โสมนัสสธาตุ โทมนัสสธาตุ อุเบกขาธาตุ และอวิชชาธาตุ) และธาตุอีก ๖ ประการ (คือ กามธาตุ เนกขัมมธาตุ พยาบาทธาตุ อพยาบาทธาตุ วิหิงสาธาตุ และอวิหิงสาธาตุ) นอกจากนี้ยังมีธาตุ ๓ ประการ (คือกามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ) และธาตุ ๒ ประการ (คือ สังขตธาตุ และอสังขตธาตุ). การที่ภิกษุรู้เห็นธาตุเหล่านี้อย่างแจ่มแจ้ง จึงจัดเป็นผู้ฉลาดในธาตุ.

ส่วนการเป็นผู้ฉลาดในอายตนะ หมายถึงการรู้แจ้งอายตนะภายใน ๖ และอายตนะภายนอก ๖ (ได้แก่ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ กับ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์) การฉลาดในปฏิจจสมุปบาท คือการรู้กระบวนการที่ทุกข์เกิดขึ้นและดับไปตามเหตุปัจจัย และการฉลาดในฐานะและอฐานะ คือการรู้ว่าสิ่งใดเป็นไปได้ สิ่งใดเป็นไปไม่ได้. การพิจารณาและทำความเข้าใจในธาตุต่างๆ เหล่านี้อย่างละเอียดถี่ถ้วน นำไปสู่การปฏิบัติวิปัสสนาเพื่อกำจัดกิเลสและบรรลุอรหัตตผลได้ในที่สุด.