สัจจวิภังคสูตร

บทสรุปพระสูตรสัจจวิภังค์ (MN141) เริ่มต้นที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้กรุงพาราณสี ทรงประกาศว่าพระตถาคตได้ทรงหมุนวงล้อแห่งพระธรรมอันยอดเยี่ยม ซึ่งไม่มีสมณะ พราหมณ์ เทพ มาร พรหม หรือใครในโลกจะหยุดยั้งได้ วงล้อแห่งธรรมนี้คือการแสดง การบัญญัติ การตั้งขึ้น การจำแนก การอธิบาย และการเปิดเผย อริยสัจ ๔. อริยสัจ ๔ ได้แก่ ทุกขอริยสัจ ทุกขสมุทัยอริยสัจ ทุกขนิโรธอริยสัจ และทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ

พระพุทธองค์ทรงแนะนำภิกษุทั้งหลายให้คบหาและสนทนากับพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ เพราะท่านทั้งสองเป็นผู้มีปัญญาเฉียบแหลมและเป็นอุปการะแก่พรหมจารี. พระสารีบุตรเปรียบเสมือนผู้ให้กำเนิด (นำไปสู่โสดาปัตติผล) ส่วนพระโมคคัลลานะเปรียบเสมือนผู้เลี้ยงดู (นำไปสู่อรหัตตผล). โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พระสารีบุตรมีความสามารถในการอธิบาย ชี้แจง จำแนก แจกแจง และเปิดเผยอริยสัจ ๔ ได้โดยพิสดาร.

หลังจากพระพุทธเจ้าเสด็จเข้าที่ประทับ พระสารีบุตรได้แสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายโดยละเอียดว่า อริยสัจ ๔ นั้นคืออะไร:

• ทุกขอริยสัจ คือ ความเกิด แก่ เจ็บ ตาย โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส การไม่ได้สิ่งที่ปรารถนา และโดยย่อคือ อุปาทานขันธ์ ๕ (รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ) เป็นทุกข์. ท่านได้จำแนกความหมายของแต่ละคำอย่างชัดเจน เช่น ความเกิดคือการถือกำเนิด, ความแก่คือการเสื่อมถอย, ความตายคือการแตกทำลาย, โสกะคือความเศร้าโศกภายใน, ปริเทวะคือความคร่ำครวญ, ทุกข์คือความเจ็บปวดกาย, โทมนัสคือความไม่สบายใจทางใจ, อุปายาสคือความคับแค้นใจอย่างรุนแรง.
• ทุกขสมุทัยอริยสัจ คือ ตัณหาอันทำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดและความเพลิน ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา.
• ทุกขนิโรธอริยสัจ คือ การสำรอกและการดับตัณหานั้นโดยไม่เหลือ การสละ การปลดปล่อย การปล่อยวาง และการไม่ยึดมั่นถือมั่น.
• ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ อันได้แก่:
  • สัมมาทิฏฐิ (ความเห็นชอบ) คือ การรู้แจ้งในอริยสัจ ๔.
  • สัมมาสังกัปปะ (ความดำริชอบ) คือ ดำริในการออกจากกาม ไม่พยาบาท ไม่เบียดเบียน.
  • สัมมาวาจา (เจรจาชอบ) คือ เว้นจากวจีทุจริต ๔ (โกหก ส่อเสียด หยาบคาย เพ้อเจ้อ).
  • สัมมากัมมันตะ (การงานชอบ) คือ เว้นจากปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร.
  • สัมมาอาชีวะ (เลี้ยงชีพชอบ) คือ การละมิจฉาอาชีวะและเลี้ยงชีพด้วยสัมมาอาชีวะ.
  • สัมมาวายามะ (ความเพียรชอบ) คือ เพียรละอกุศลที่เกิดแล้ว ไม่ให้อกุศลเกิดใหม่ เพียรยังกุศลให้เกิดและรักษาให้เจริญ.
  • สัมมาสติ (ความระลึกชอบ) คือ การพิจารณากาย เวทนา จิต ธรรม (สติปัฏฐาน ๔).
  • สัมมาสมาธิ (ความตั้งมั่นชอบ) คือ การเข้าถึงและดำรงอยู่ในฌานทั้ง ๔.

พระสารีบุตรได้กล่าวทิ้งท้ายย้ำถึงความสำคัญของอริยสัจ ๔ เช่นเดียวกับที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศไว้ในตอนต้น.