The Four Right Efforts
สัมมัปปธาน 4 คือหลักธรรมที่พระพุทธองค์ทรงแสดงว่าเป็น ความเพียรชอบ หรือความพยายามที่ถูกทิศทางและสมบูรณ์ คำว่า สัมมัปปธาน มาจาก สัมมา แปลว่า ชอบ ถูกต้อง และ ปธาน แปลว่า ความเพียร ความตั้งใจมั่น สัมมัปปธาน 4 จึงหมายถึงการเพียรพยายามใน 4 ทิศทางที่ถูกต้อง เพื่อชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอกุศลธรรมและเพิ่มพูนกุศลธรรมให้เจริญงอกงาม หลักธรรมนี้จัดอยู่ในหมวด โพธิปักขิยธรรม 37 และยังเป็นส่วนหนึ่งของ วิริยินทรีย์ และ วิริยพละ ในอินทรีย์ 5 และพละ 5 อีกด้วย
พระพุทธองค์ทรงแสดงว่าความเพียรที่แท้จริงนั้นไม่ใช่การบำเพ็ญทุกกรกิริยา หรือการทรมานตนเองให้ลำบาก แต่คือการเพียรอย่าง ฉลาดและมีทิศทาง ครอบคลุมทั้งการจัดการกับอกุศลธรรมที่มีอยู่และที่ยังไม่เกิด รวมถึงการดูแลรักษาและส่งเสริมกุศลธรรมที่มีอยู่และที่ยังไม่เกิด
องค์ประกอบของสัมมัปปธาน 4
สังวรปธาน คือความเพียรระวังและป้องกันไม่ให้ อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้นได้เกิดขึ้น เป็นการตั้งรับและปิดประตูไม่ให้กิเลสใหม่ ๆ เข้ามาสู่จิต วิธีการสำคัญคือการเจริญ อินทรียสังวร คือการสำรวมระวังอายตนะทั้ง 6 ได้แก่ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ เมื่อรับรู้อารมณ์ใดก็ตาม ให้มีสติกำกับไม่ให้จิตถูกอารมณ์นั้นครอบงำ จนเกิดราคะ โทสะ หรือโมหะขึ้นมา สังวรปธานเปรียบเหมือน ยามที่เฝ้าประตูเมือง คอยกันไม่ให้ข้าศึกเข้ามาได้ ตั้งแต่แรกก่อนที่จะเกิดความเสียหายใด ๆ
ปหานปธาน คือความเพียรในการ ละและขจัด อกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วในจิตให้หมดสิ้นไป ไม่ปล่อยให้กิเลสที่เกิดขึ้นแล้ว ดำรงอยู่และสะสมพอกพูนต่อไป วิธีการละอกุศลธรรมมีหลายระดับ เช่น การใช้ ปฏิปักขนิมิต คือการนึกถึงสิ่งที่ตรงข้ามกับกิเลส เช่น เมื่อโกรธให้นึกถึงเมตตา เมื่อโลภให้นึกถึงความสละ หรือการพิจารณาโทษของอกุศลธรรมนั้น ๆ จนจิตเบื่อหน่ายและปล่อยวาง ในระดับสูงสุดคือการใช้ วิปัสสนาปัญญา เข้าไปเห็นกิเลส ตามความเป็นจริงจนดับได้โดยสิ้นเชิง
ภาวนาปธาน คือความเพียรในการ สร้างและเจริญ กุศลธรรมที่ยังไม่มีในจิตให้เกิดขึ้น เป็นการเพิ่มพูนคุณธรรมและ พัฒนาจิตใจให้สูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง กุศลธรรมที่ควรเจริญได้แก่ โพชฌงค์ 7 คือสติ ธัมมวิจยะ วิริยะ ปีติ ปัสสัทธิ สมาธิ อุเบกขา รวมถึงการเจริญ สมถกรรมฐาน และ วิปัสสนากรรมฐาน ภาวนาปธานเปรียบเหมือนการ ปลูกต้นไม้ใหม่ ในพื้นที่ที่ได้รับการถากถางและเตรียมดินไว้แล้ว ยิ่งปลูกและรดน้ำพรวนดินสม่ำเสมอ ต้นไม้แห่งคุณธรรมก็ยิ่งงอกงามแข็งแกร่ง
อนุรักขนาปธาน คือความเพียรในการ รักษาและดูแล กุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วให้ดำรงอยู่ เจริญงอกงาม และไม่เสื่อมถอย เป็นการระมัดระวังไม่ให้กุศลธรรมที่ได้มาด้วยความยากลำบากนั้นสูญเสียไป เช่น เมื่อได้สมาธิดีแล้วก็รักษาสมาธินั้นไว้ด้วยการปฏิบัติอย่างสม่ำเสมอ เมื่อเกิด ปีติและปัสสัทธิ ในการภาวนาก็รักษาสภาวะนั้นไว้ อนุรักขนาปธานเปรียบเหมือนการ รดน้ำและดูแลต้นไม้ ที่ปลูกไว้แล้วให้เติบโตต่อไป ไม่ปล่อยให้เหี่ยวแห้งและตายไปด้วยความประมาท
ความสัมพันธ์กับโพธิปักขิยธรรม
สัมมัปปธาน 4 มีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับหลักธรรมอื่น ๆ ในโพธิปักขิยธรรม โดยเฉพาะอย่างยิ่ง อิทธิบาท 4 ซึ่งเป็นฐานของความสำเร็จ หากปราศจากฉันทะ วิริยะ จิตตะ และวิมังสา ความเพียรในสัมมัปปธาน 4 ก็ยากที่จะดำเนินต่อไปได้อย่างต่อเนื่อง นอกจากนี้ สติปัฏฐาน 4 ยังเป็นเครื่องมือสำคัญ ที่ทำให้สัมมัปปธานทั้ง 4 ดำเนินไปได้อย่างถูกต้องแม่นยำ เพราะหากขาดสติ ความเพียรก็อาจเดินผิดทิศทางและไม่เกิดประโยชน์
สัมมัปปธาน 4 กับการพัฒนาจิต
สัมมัปปธาน 4 แสดงให้เห็นว่าการพัฒนาจิตในพระพุทธศาสนานั้น ต้องอาศัยความเพียรอย่าง รอบด้านและสมบูรณ์ ทั้งการป้องกัน การละ การสร้าง และการรักษา ขาดด้านใดด้านหนึ่งไม่ได้ เพราะการเพียรเพียงละอกุศลโดยไม่เจริญกุศลก็ไม่พอ การเจริญกุศลโดยไม่ระวังรักษาก็สูญเปล่า และการรักษากุศลโดยไม่ป้องกันอกุศลใหม่ก็เท่ากับรั่วไหลออกข้างหนึ่ง ผู้ที่เจริญสัมมัปปธาน 4 ครบถ้วนและสม่ำเสมอ ย่อมมีจิตที่ บริสุทธิ์ สงบ และมีกำลัง เพียงพอที่จะก้าวสู่การบรรลุมรรคผลนิพพานได้ในที่สุด