อริยมรรคมีองค์ 8

อริยมรรคมีองค์ 8 คือหนทางปฏิบัติที่พระพุทธองค์ทรงค้นพบ และทรงแสดงแก่ปัญจวัคคีย์เป็นครั้งแรกใน ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร ว่าเป็น มัชฌิมาปฏิปทา หรือทางสายกลาง ที่ไม่ตึงเกินไปด้วยการ ทรมานตนเอง และไม่หย่อนเกินไปด้วยการหมกมุ่นในกามสุข คำว่า อริยมรรค แปลว่า หนทางอันประเสริฐ เป็นมรรคที่ ตัดกิเลสได้จริง และเป็นมรรคที่พระอริยเจ้าทั้งหลายได้เดิน อริยมรรคมีองค์ 8 จัดเป็น มรรคสัจ ในอริยสัจ 4 ข้อสุดท้าย และจัดอยู่ในหมวด โพธิปักขิยธรรม 37 อีกด้วย องค์ทั้ง 8 ของมรรคสามารถสงเคราะห์ลงใน ไตรสิกขา คือศีล สมาธิ และปัญญา อันเป็นแกนกลางของการปฏิบัติทั้งหมด

องค์ประกอบของอริยมรรค 8

หมวดปัญญา

• สัมมาทิฏฐิ — ความเห็นชอบ

  สัมมาทิฏฐิ คือความเข้าใจถูกต้องในสภาวธรรมตามความเป็นจริง ในระดับโลกิยะหมายถึงการเชื่อในกฎแห่งกรรม การเชื่อในบาปบุญคุณโทษ และการเชื่อในผลของการปฏิบัติ ในระดับโลกุตตระหมายถึงการเห็นแจ้งใน อริยสัจ 4 คือทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ตามความเป็นจริง สัมมาทิฏฐิเป็น องค์แรกและสำคัญที่สุด เพราะเป็นตัวกำหนดทิศทางของมรรคองค์อื่น ๆ ทั้งหมด หากปราศจากสัมมาทิฏฐิ การปฏิบัติก็ย่อมเดินไปผิดทาง

• สัมมาสังกัปปะ — ความดำริชอบ

  สัมมาสังกัปปะ คือความคิดดำริที่ถูกต้องและบริสุทธิ์ ประกอบด้วย 3 ประการ คือ เนกขัมมสังกัปปะ ดำริออกจากกามและความยึดติด อัพยาปาทสังกัปปะ ดำริที่ปราศจากความพยาบาทและความโกรธ และ อวิหิงสาสังกัปปะ ดำริที่ปราศจากการเบียดเบียนทั้งตนเองและผู้อื่น สัมมาสังกัปปะเป็นตัวเชื่อมระหว่างปัญญาและการปฏิบัติ เพราะความคิดที่บริสุทธิ์ย่อมนำไปสู่วาจาและการกระทำที่บริสุทธิ์ตามมา

หมวดศีล

• สัมมาวาจา — วาจาชอบ

  สัมมาวาจา คือการเว้นจากวจีทุจริต 4 ประการ ได้แก่ การเว้นจาก มุสาวาท คือการพูดเท็จ ปิสุณาวาจา คือการพูดส่อเสียดยุยง ผรุสวาจา คือการพูดหยาบคาย และ สัมผัปปลาปะ คือการพูดเพ้อเจ้อไร้สาระ วาจาที่ถูกต้องไม่ใช่เพียงการงดเว้นจากโทษ แต่ยังหมายถึงการพูด คำจริง คำอ่อนหวาน คำสมานสามัคคี และคำมีประโยชน์

• สัมมากัมมันตะ — การงานชอบ

  สัมมากัมมันตะ คือการเว้นจากกายทุจริต 3 ประการ ได้แก่ การเว้นจาก ปาณาติบาต คือการฆ่าสัตว์ อทินนาทาน คือการลักขโมย และ กาเมสุมิจฉาจาร คือการประพฤติผิดในกาม สัมมากัมมันตะเป็นการรักษากาย วาจา ให้บริสุทธิ์ เป็นรากฐานที่ทำให้จิตสงบและพร้อมสำหรับการเจริญสมาธิ

• สัมมาอาชีวะ — การเลี้ยงชีพชอบ

  สัมมาอาชีวะ คือการหาเลี้ยงชีพด้วยวิธีที่ถูกต้อง ไม่เบียดเบียนตนเองและผู้อื่น พระพุทธองค์ทรงแสดงว่าอาชีพที่ไม่ชอบ ได้แก่ การค้าอาวุธ การค้ามนุษย์ การค้าสัตว์เพื่อฆ่า การค้าสุราและของมึนเมา และการค้ายาพิษ สัมมาอาชีวะแสดงให้เห็นว่าพระพุทธศาสนาไม่ได้แยกการปฏิบัติธรรม ออกจากชีวิตประจำวัน แต่ชีวิตทุกด้านล้วนเป็นการปฏิบัติ

หมวดสมาธิ

• สัมมาวายามะ — ความเพียรชอบ

  สัมมาวายามะ คือความเพียรที่ถูกทิศทาง เป็นองค์ธรรมเดียวกับ สัมมัปปธาน 4 คือเพียรป้องกันอกุศลที่ยังไม่เกิด เพียรละอกุศลที่เกิดแล้ว เพียรเจริญกุศลที่ยังไม่เกิด และเพียรรักษากุศลที่เกิดแล้ว สัมมาวายามะเป็นพลังงานที่ขับเคลื่อน มรรคองค์อื่น ๆ ให้ดำเนินต่อไปได้ โดยไม่หยุดพักจนกว่าจะบรรลุจุดหมาย

• สัมมาสติ — ความระลึกชอบ

  สัมมาสติ คือการมีสติกำหนดรู้อยู่ในฐานทั้ง 4 ตามหลัก สติปัฏฐาน 4 คือการพิจารณากายในกาย เวทนาในเวทนา จิตในจิต และธรรมในธรรม ด้วยความเพียร ความรู้สึกตัวทั่วพร้อม และสติที่ไม่ขาดสาย โดยละความยินดียินร้ายในโลกเสีย สัมมาสติเป็นองค์ธรรมที่ ประคองมรรคทั้งหมด ให้ดำเนินไปได้อย่างถูกต้อง

• สัมมาสมาธิ — ความตั้งมั่นชอบ

  สัมมาสมาธิ คือการเจริญ รูปฌาน 4 ได้แก่ ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌาน จิตที่มีสัมมาสมาธิจะสงบนิ่ง ตั้งมั่น บริสุทธิ์ผ่องแผ้ว ปราศจากนิวรณ์ทั้งหลาย เป็นพื้นฐานที่มั่นคงให้ วิปัสสนาปัญญา ทำงานได้อย่างเต็มกำลัง นำไปสู่การเห็นแจ้งในสภาวธรรมและการบรรลุมรรคผลในที่สุด

การสงเคราะห์อริยมรรค 8 ลงในไตรสิกขา

• ศีล — ได้แก่ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ เป็นการชำระกาย วาจา และอาชีพให้บริสุทธิ์ เป็น รากฐาน ของการปฏิบัติทั้งหมด
• สมาธิ — ได้แก่ สัมมาวายามะ สัมมาสติ และสัมมาสมาธิ เป็นการชำระจิตให้สงบตั้งมั่น เป็น พาหนะ ที่พาปัญญาเข้าถึงสัจธรรม
• ปัญญา — ได้แก่ สัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะ เป็นการเห็นแจ้งและดำริชอบ เป็น ดาบ ที่ตัดกิเลสได้โดยตรง

อริยมรรคมีองค์ 8 จึงเป็นหนทางที่สมบูรณ์และครบถ้วนที่สุดในการพัฒนามนุษย์ ทั้งในด้านพฤติกรรม จิตใจ และปัญญา พระพุทธองค์ทรงรับรองว่า ผู้ใดเดินตามมรรคนี้อย่างครบถ้วน ย่อมบรรลุ วิชชาและวิมุตติ คือความรู้แจ้งและความหลุดพ้น อันเป็นจุดหมายสูงสุดของพระพุทธศาสนา