ขันธ์5

ในพระพุทธศาสนา ขันธ์ 5 หรือ ปัญจขันธ์ คือหลักธรรมที่อธิบายธรรมชาติของ สิ่งมีชีวิตอย่างลึกซึ้ง พระพุทธองค์ทรงชี้ให้เห็นว่าสิ่งที่มนุษย์เรียกว่า "ตัวตน" "บุคคล" หรือ "ชีวิต" นั้น แท้จริงแล้วไม่ได้เป็นสิ่งเดียวที่แบ่งแยกไม่ได้ หากแต่เป็นการประชุมรวมกันของ องค์ประกอบ 5 หมวด ซึ่งต่างอิงอาศัยกัน เกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไปตามเหตุปัจจัย ไม่มีสิ่งใดในขันธ์ทั้ง 5 ที่ควรยึดถือว่าเป็น "ตัวเรา" หรือ "ของเรา" อย่างแท้จริง

รายละเอียดของขันธ์ทั้ง 5

1. รูปขันธ์ — หมวดรูป ได้แก่ ส่วนที่เป็นรูปธรรมทั้งหมด ประกอบขึ้นจาก มหาภูตรูป 4 คือ ธาตุดิน (ความแข็ง ความอ่อน) ธาตุน้ำ (ความเอิบอาบ ความเกาะกุม) ธาตุไฟ (ความร้อน ความเย็น) และธาตุลม (ความไหว) ได้แก่ร่างกาย รวมไปถึงสิ่งที่รับรู้ได้ทาง ตา หู จมูก ลิ้น กาย ทั้งหมด
2. เวทนาขันธ์ — หมวดความรู้สึก คือการเสวยอารมณ์ แบ่งออกเป็น 3 ประเภท ได้แก่ สุขเวทนา (ความรู้สึกสุขสบาย) ทุกขเวทนา (ความรู้สึกเจ็บปวดทุกข์ร้อน) และ อุเบกขาเวทนา (ความรู้สึกเฉย ๆ ไม่สุขไม่ทุกข์)
3. สัญญาขันธ์ — หมวดความจำหมายรู้ คือกระบวนการจดจำและกำหนดหมายอารมณ์ต่าง ๆ ทำให้เรารู้ว่าสิ่งที่รับรู้นั้นคืออะไร เช่น จำได้ว่านี่คือสีแดง นั่นคือเสียงดนตรี สัญญาเป็นพื้นฐานของการเรียนรู้และประสบการณ์ แต่ก็เป็นเหตุให้เกิดอคติและอุปาทาน เมื่อจิตยึดมั่นในสัญญาที่ปรุงแต่งขึ้น
4. สังขารขันธ์ — หมวดสภาพธรรมที่ปรุงแต่งจิต ครอบคลุม เจตสิก 50 ที่เหลือจากเวทนาและสัญญา ได้แก่ เจตนา ความตั้งใจ ความโลภ ความโกรธ ความหลง ศรัทธา เมตตา ปัญญา และอื่น ๆ สังขารขันธ์เป็นตัวขับเคลื่อนกรรม เพราะเจตนาที่ดีหรือชั่วในสังขาร ย่อมส่งผลต่อวิถีชีวิตและการเวียนว่ายในสังสารวัฏ
5. วิญญาณขันธ์ — หมวดความรู้แจ้งอารมณ์ คือการรับรู้ที่เกิดขึ้นเมื่อ อายตนะภายใน (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) กระทบกับ อายตนะภายนอก (รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์) จึงเกิดวิญญาณ 6 ประเภทตามอายตนะนั้น ๆ วิญญาณเป็นเพียงสภาพการรับรู้ชั่วขณะ เกิดขึ้นแล้วก็ดับไป ไม่ใช่วิญญาณอมตะหรือวิญญาณถาวรแต่อย่างใด

การสงเคราะห์ขันธ์ 5 ลงใน รูปธรรม และ นามธรรม

ขันธ์ทั้ง 5 สามารถจัดหมวดหมู่ได้เป็น 2 ประเภทใหญ่ตามลักษณะของธรรมชาติ คือ รูปธรรม และ นามธรรม

• รูปธรรม ได้แก่ รูปขันธ์ เพียงหมวดเดียว คือส่วนที่มีรูปร่าง ตั้งอยู่ในที่ มีการเปลี่ยนแปลงทางกายภาพ จับต้องได้ มองเห็นได้ หรือรับรู้ได้ทางประสาทสัมผัส รูปธรรมเป็นฐานรองรับให้นามธรรมเกิดขึ้นได้
• นามธรรม ได้แก่ขันธ์ที่เหลืออีก 4 หมวด คือ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และ วิญญาณขันธ์ ซึ่งล้วนเป็นสภาพธรรมที่ไม่มีรูปร่าง จับต้องไม่ได้ แต่รับรู้ได้ทางจิตใจ นามธรรมเหล่านี้อาศัยรูปธรรมเป็นที่ตั้ง และเกิดดับ อย่างรวดเร็วในแต่ละขณะจิต

ความสำคัญในการปฏิบัติธรรม

ขันธ์ทั้ง 5 มีลักษณะร่วมกัน 3 ประการเรียกว่า ไตรลักษณ์ คือ อนิจจัง (ไม่เที่ยง เกิดขึ้นและดับไป) ทุกขัง (ทนอยู่ในสภาพเดิมไม่ได้) และ อนัตตา (ไม่ใช่ตัวตน ไม่อยู่ในอำนาจการควบคุมของผู้ใด) การที่มนุษย์ไม่รู้เท่าทันความจริงนี้ จึงเกิดอุปาทาน ยึดมั่นในขันธ์ทั้ง 5 ว่าเป็นตน ว่าเป็นของตน อันเป็นมูลเหตุแห่งความทุกข์ทั้งปวง

การเจริญวิปัสสนากรรมฐาน โดยพิจารณาขันธ์ทั้ง 5 ให้เห็นตามความเป็นจริง จึงเป็นหนทางที่พระพุทธองค์ทรงแนะนำ เพื่อให้ผู้ปฏิบัติค่อย ๆ ถอนอุปาทาน ออกจากขันธ์ทั้ง 5 นำไปสู่ความหลุดพ้นจากวัฏสงสารและการบรรลุนิพพานในที่สุด