ธาตุ

ธาตุในพระพุทธศาสนา — ธาตุ 4, ธาตุ 6 และธาตุ 18

ในพระพุทธศาสนา ธาตุ หมายถึง สภาวธรรมที่ทรงลักษณะเฉพาะของตนเอง ไม่มีผู้สร้าง ไม่มีเจ้าของ เป็นเพียงสภาพที่เกิดขึ้นตามเหตุปัจจัย พระพุทธองค์ทรงจำแนกธาตุไว้หลายนัย เพื่อให้ผู้ศึกษาเห็นความจริงว่า สิ่งที่เรียกว่า "ร่างกาย" และ "จิตใจ" นั้น แท้จริงล้วนเป็นเพียงการประชุมของธาตุต่าง ๆ ไม่มีตัวตนหรือบุคคลที่แท้จริงอยู่เลย การพิจารณาธาตุจึงเป็นแนวทางสำคัญในการ ถอนอัตตสัญญา คือความเห็นผิดว่ามีตัวตน

ธาตุ 4 — มหาภูตรูป

ธาตุ 4 หรือ มหาภูตรูป คือธาตุพื้นฐานที่เป็นองค์ประกอบ ของรูปธรรมทั้งหมดในสากลโลก ทั้งร่างกายของสัตว์และสิ่งของในธรรมชาติ ได้แก่

• ปฐวีธาตุ (ธาตุดิน) — สภาวะที่มีลักษณะ แข็งหรืออ่อน เป็นธาตุที่ทำหน้าที่ค้ำจุนและรองรับ ในร่างกายได้แก่ ส่วนที่แข็ง เช่น กระดูก ฟัน เล็บ และส่วนที่อ่อน เช่น เนื้อ หนัง อวัยวะภายใน
• อาโปธาตุ (ธาตุน้ำ) — สภาวะที่มีลักษณะ เอิบอาบและเกาะกุม เป็นธาตุที่ทำให้รูปธรรมเกาะติดกันได้ ในร่างกายได้แก่ เลือด น้ำเหลือง น้ำดี น้ำลาย น้ำตา เหงื่อ และของเหลวทุกชนิดในร่างกาย
• เตโชธาตุ (ธาตุไฟ) — สภาวะที่มีลักษณะ ร้อนหรือเย็น เป็นธาตุที่ทำหน้าที่เผาผลาญและให้ความอบอุ่น ในร่างกายได้แก่ ไฟย่อยอาหาร ไฟที่ทำให้ร่างกายอบอุ่น ไฟที่ทำให้ร่างกายทรุดโทรม และไฟที่ทำให้เกิดไข้
• วาโยธาตุ (ธาตุลม) — สภาวะที่มีลักษณะ พัดไหวและตึง เป็นธาตุที่ทำให้เกิดการเคลื่อนไหว ในร่างกายได้แก่ ลมหายใจเข้าออก ลมในกระเพาะ ลมในลำไส้ และลมที่พัดโชยตามอวัยวะต่าง ๆ

ธาตุ 6 — การขยายจากธาตุ 4

ธาตุ 6 คือการขยายจากธาตุ 4 โดยเพิ่ม อากาสธาตุ และ วิญญาณธาตุ เข้ามา เพื่อให้ครอบคลุมทั้งรูปธรรมและนามธรรม อันเป็นองค์ประกอบครบถ้วนของชีวิต ได้แก่

• ปฐวีธาตุ — เช่นเดียวกับธาตุ 4 คือสภาวะแข็งหรืออ่อน
• อาโปธาตุ — สภาวะเอิบอาบและเกาะกุม
• เตโชธาตุ — สภาวะร้อนหรือเย็น
• วาโยธาตุ — สภาวะพัดไหวและตึง
• อากาสธาตุ (ธาตุอากาศ) — สภาวะที่เป็น ช่องว่าง ไม่มีรูปร่าง เป็นที่ว่างที่รูปธรรมอาศัยตั้งอยู่ได้ ในร่างกายได้แก่ ช่องหู ช่องจมูก ช่องปาก และโพรงต่าง ๆ ภายในร่างกาย อากาสธาตุเป็นสิ่งที่ทำให้รูปธรรม มีขอบเขตและแยกจากกันได้
• วิญญาณธาตุ (ธาตุวิญญาณ) — สภาวะรู้แจ้งอารมณ์ คือจิตหรือความรับรู้ที่เกิดขึ้นทางอายตนะทั้ง 6 วิญญาณธาตุเป็นตัวแทนของ นามธรรมในธาตุ 6 ทำให้การจำแนกธาตุ 6 ครอบคลุมทั้งรูปและนามอย่างสมบูรณ์

ธาตุ 18 — ธาตุครบวงจรแห่งการรับรู้

ธาตุ 18 หรือ อัฏฐารสธาตุ คือการจำแนกธาตุอย่างละเอียด โดยอาศัยโครงสร้างของ อายตนะ 12 และ วิญญาณ 6 เพื่ออธิบายกระบวนการรับรู้ทั้งหมดของสัตว์โลก แบ่งเป็น 3 หมวด ได้แก่

• หมวดอายตนะภายใน 6 ธาตุ — จักขุธาตุ (ธาตุตา) โสตธาตุ (ธาตุหู) ฆานธาตุ (ธาตุจมูก) ชิวหาธาตุ (ธาตุลิ้น) กายธาตุ (ธาตุกาย) มโนธาตุ (ธาตุใจ) ซึ่งเป็นอินทรีย์ที่ทำหน้าที่รับอารมณ์
• หมวดอายตนะภายนอก 6 ธาตุ — รูปธาตุ สัททธาตุ คันธธาตุ รสธาตุ โผฏฐัพพธาตุ และ ธัมมธาตุ ซึ่งครอบคลุมอารมณ์ทางใจทั้งหมด รวมถึงเวทนา สัญญา สังขาร และสภาวธรรมละเอียดต่าง ๆ
• หมวดวิญญาณ 6 ธาตุ — จักขุวิญญาณธาตุ โสตวิญญาณธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ กายวิญญาณธาตุ และ มโนวิญญาณธาตุ คือวิญญาณที่เกิดขึ้นเมื่ออายตนะภายในกระทบกับอายตนะภายนอกในแต่ละคู่

ธาตุ 18 จึงอธิบายวงจรการรับรู้ได้ครบถ้วนว่า เมื่อ ธาตุอายตนะภายใน กระทบกับ ธาตุอายตนะภายนอก จึงเกิด วิญญาณธาตุ ขึ้นในแต่ละคู่ กระบวนการนี้เกิดขึ้นและดับไปอย่างรวดเร็วทุกขณะ ไม่มีตัวตนผู้รู้ที่แท้จริง มีแต่ธาตุที่ทำงานตามเหตุปัจจัยเท่านั้น

การพิจารณาธาตุทั้ง 3 ระดับนี้ เป็นวิธีการภาวนาที่พระพุทธองค์ทรงแนะนำ เรียกว่า ธาตุมนสิการ คือการพิจารณาร่างกายและจิตใจโดยแยกเป็นธาตุ ไม่ใช่บุคคล ไม่ใช่ตัวตน เมื่อเห็นชัดว่าชีวิตเป็นเพียงธาตุที่ประชุมกันชั่วคราว จิตย่อมคลายความยึดมั่นในตัวตน นำไปสู่ ความหลุดพ้น ในที่สุด