ปาจีนาทิสูตร

ปาจีนาทิสูตร (SN49.45-54) ในสังยุตตนิกาย มหาวารวรรค เป็นชุดพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมว่าด้วย "สัมมัปปธาน ๔" หรือความเพียรชอบ ๔ ประการ ซึ่งเป็นหลักปฏิบัติสำคัญในการก้าวสู่การหลุดพ้น พระสูตรเหล่านี้เน้นย้ำถึงความสำคัญของการตั้งใจพากเพียรในการพัฒนาจิต เพื่อให้บรรลุถึงพระนิพพาน.

สัมมัปปธาน ๔ ประการที่พระพุทธองค์ทรงแสดงไว้ ได้แก่:

• สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น เพื่อป้องกันบาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น.
• สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น เพื่อละบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว.
• สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น เพื่อทำกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น.
• สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น เพื่อความดำรงอยู่ ไม่เลือนหาย ภิญโญภาพ ไพบูลย์ เจริญ เต็มที่แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว.

พระองค์ทรงเปรียบเทียบการเจริญสัมมัปปธาน ๔ ประการนี้เหมือนกับแม่น้ำคงคาที่ไหลไปสู่ทิศปราจีน (ทิศตะวันออก) บ่าไปสู่ทิศปราจีน และหลากไปสู่ทิศปราจีน ฉันใด ภิกษุผู้เจริญและทำให้มากซึ่งสัมมัปปธาน ๔ ก็ย่อมน้อมไปสู่นิพพาน โน้มไปสู่นิพพาน โอนไปสู่นิพพาน ฉันนั้นเหมือนกัน. การปฏิบัติเหล่านี้เป็นไปเพื่อรู้ยิ่ง เพื่อกำหนดรู้ เพื่อความสิ้นไป และเพื่อละเสียซึ่งสิ่งต่าง ๆ เช่น การแสวงหา ๓ ประการ (การแสวงหากาม การแสวงหาภพ และการแสวงหาพรหมจรรย์) และสังโยชน์เบื้องสูง ๕ ประการ (รูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ อวิชชา) การเจริญสัมมัปปธานนี้ยังต้องอาศัยศีลเป็นพื้นฐาน เหมือนการงานที่ต้องทำบนพื้นดิน ดังนั้น สัมมัปปธานจึงเป็นแนวทางปฏิบัติที่สำคัญยิ่งในการก้าวข้ามกิเลสและบรรลุเป้าหมายสูงสุดในพระพุทธศาสนา.