อายตนะ12

อายตนะ 12 คือหลักธรรมที่อธิบายกระบวนการรับรู้อารมณ์ของสัตว์โลก คำว่า อายตนะ แปลว่า "ที่ต่อ" หรือ "แดนต่อ" หมายถึงสิ่งที่เป็นสื่อกลาง ให้จิตและอารมณ์มาประจวบกัน จนเกิดการรับรู้ขึ้น อายตนะแบ่งออกเป็น 2 ฝ่าย คือ อายตนะภายใน 6 (อินทรีย์หรืออวัยวะรับรู้) และ อายตนะภายนอก 6 (อารมณ์ที่ถูกรับรู้) รวมเป็น 12 อายตนะ เมื่ออายตนะทั้งสองฝ่ายกระทบกัน จึงเกิด วิญญาณ และกระบวนการรับรู้ทั้งหมด

อายตนะภายใน 6 (อัชฌัตติกายตนะ)

อายตนะภายในคืออวัยวะหรืออินทรีย์ที่ทำหน้าที่รับอารมณ์จากภายนอก มี 6 ประการ ได้แก่

• จักขายตนะ (จักขุ หรือ ตา) — อายตนะสำหรับรับรู้รูปารมณ์ คือสี แสง และรูปร่างต่าง ๆ จักขุในที่นี้หมายถึง จักขุปสาท คือส่วนที่ไวต่อแสงในดวงตา ไม่ใช่เพียงลูกตาทั้งหมด
• โสตายตนะ (โสตะ หรือ หู) — อายตนะสำหรับรับรู้สัททารมณ์ คือเสียงต่าง ๆ ได้แก่ โสตปสาท คือส่วนที่ไวต่อการสั่นสะเทือนของเสียงภายในหู
• ฆานายตนะ (ฆานะ หรือ จมูก) — อายตนะสำหรับรับรู้คันธารมณ์ คือกลิ่นชนิดต่าง ๆ ได้แก่ ฆานปสาท คือเยื่อบุที่ไวต่อโมเลกุลของกลิ่น
• ชิวหายตนะ (ชิวหา หรือ ลิ้น) — อายตนะสำหรับรับรู้รสารมณ์ คือรสทั้ง 6 ได้แก่ รสหวาน เปรี้ยว เค็ม ขม เผ็ด และจืด โดยอาศัย ชิวหาปสาท ที่กระจายอยู่บนพื้นผิวลิ้น
• กายายตนะ (กายะ หรือ กาย) — อายตนะสำหรับรับรู้โผฏฐัพพารมณ์ คือสัมผัสทางกาย ได้แก่ ความแข็งอ่อน ร้อนเย็น หยาบละเอียด โดยอาศัย กายปสาท ที่กระจายอยู่ทั่วร่างกาย
• มนายตนะ (มโน หรือ ใจ) — อายตนะสำหรับรับรู้ธัมมารมณ์ คืออารมณ์ทางใจทั้งหมด ได้แก่ ความคิด ความจำ จินตนาการ และอารมณ์ที่ละเอียดซึ่งไม่ผ่านประสาทสัมผัสทั้ง 5 มโนเป็น อายตนะที่สำคัญที่สุด เพราะเป็นศูนย์กลางของจิตใจทั้งหมด

อายตนะภายนอก 6 (พาหิรายตนะ)

อายตนะภายนอกคืออารมณ์หรือสิ่งที่ถูกรับรู้ ซึ่งมากระทบกับอายตนะภายใน มี 6 ประการ ได้แก่

• รูปายตนะ (รูป) — สี แสง และรูปร่างทั้งหมดที่ตารับรู้ได้ รูปในที่นี้หมายถึงรูปที่เห็นได้ด้วยตา ไม่ใช่รูปในความหมายของรูปขันธ์
• สัททายตนะ (เสียง) — เสียงทุกชนิดที่หูรับรู้ได้ ทั้งเสียงดนตรี เสียงพูด เสียงธรรมชาติ และเสียงที่เกิดจากการกระทบกันของวัตถุ
• คันธายตนะ (กลิ่น) — กลิ่นทุกชนิดที่จมูกรับรู้ได้ ทั้งกลิ่นหอม กลิ่นเหม็น และกลิ่นที่เป็นกลาง
• รสายตนะ (รส) — รสทุกชนิดที่ลิ้นรับรู้ได้ เกิดจากการสัมผัสระหว่างลิ้นกับ สสารที่มีรสชาติ
• โผฏฐัพพายตนะ (สัมผัส) — สิ่งที่กายรับรู้ได้จากการสัมผัส ได้แก่ ธาตุดิน ธาตุไฟ ธาตุลม ซึ่งแสดงออกเป็นความแข็งอ่อน ร้อนเย็น และความตึงพัดไหว
• ธัมมายตนะ (ธัมมารมณ์) — อารมณ์ทางใจทั้งหมดที่มโนรับรู้ ครอบคลุม ความคิด จินตนาการ ความทรงจำ อารมณ์ความรู้สึก รวมถึง สภาวธรรม ที่ละเอียดซึ่งไม่ปรากฏทางประสาทสัมผัสทั้ง 5

การสงเคราะห์อายตนะ 12 ลงในขันธ์ 5

อายตนะ 12 และขันธ์ 5 เป็นการจำแนกธรรมชาติของชีวิตในมุมมองที่ต่างกัน แต่ครอบคลุมสิ่งเดียวกัน จึงสามารถสงเคราะห์เข้าหากันได้ดังนี้

• รูปขันธ์ — ได้แก่ อายตนะภายใน 5 คือ จักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย บวกกับอายตนะภายนอก 5 คือ รูป สัททะ คันธะ รสะ โผฏฐัพพะ รวมเป็น อายตนะ 10 ที่สงเคราะห์ลงในรูปขันธ์ทั้งสิ้น เพราะล้วนเป็นสภาวธรรมที่มีรูปร่าง จับต้องได้ หรืออาศัยรูปธรรมเป็นที่ตั้ง
• เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ — สงเคราะห์ลงใน ธัมมายตนะ (อายตนะภายนอกข้อที่ 6) เพราะธัมมารมณ์ครอบคลุม เจตสิกทั้งหมด ซึ่งได้แก่ เวทนา สัญญา และสังขารนั่นเอง
• วิญญาณขันธ์ — สงเคราะห์ลงใน มนายตนะ (อายตนะภายในข้อที่ 6 คือมโน) เพราะวิญญาณคือจิตที่รู้แจ้งอารมณ์ ซึ่งอาศัยมโนเป็นอายตนะในการทำงาน

การเข้าใจอายตนะ 12 ช่วยให้ผู้ปฏิบัติธรรมเห็นชัดว่า ความทุกข์และกิเลสทั้งหลาย ล้วนเริ่มต้นจากการกระทบของอายตนะ เมื่อตาเห็นรูป หูได้ยินเสียง หรือใจคิดอารมณ์ใด แล้วจิตไม่มีสติคุ้มครอง ย่อมเกิดผัสสะ เวทนา ตัณหา ตามลำดับ นำไปสู่ความทุกข์ในที่สุด การเจริญอินทรียสังวร คือการสำรวมระวังอายตนะทั้ง 6 จึงเป็นหัวใจสำคัญของการปฏิบัติในแนวทางพระพุทธศาสนา เพื่อตัดวงจรแห่งทุกข์ตั้งแต่ต้นทาง