สฬายตนวิภังคสูตร

สรุปเนื้อหา สฬายตนวิภังคสูตร โดยย่อ

สฬายตนวิภังคสูตร (พระสูตรที่ ๑๓๗) เป็นพระสูตรสำคัญในพระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ วิภังควรรค ว่าด้วยการจำแนกอายตนะ ๖ ประการ พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลาย ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตพระนครสาวัตถี โดยมีพระประสงค์ให้ภิกษุทั้งหลายได้ศึกษาและทำความเข้าใจเรื่องอายตนะอย่างละเอียดลึกซึ้ง

พระพุทธองค์ทรงจำแนกธรรมออกเป็นส่วนต่าง ๆ เพื่อให้เข้าใจถึงกระบวนการรับรู้และตอบสนองต่อโลก อันได้แก่ อายตนะภายใน ๖ (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) และอายตนะภายนอก ๖ (รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์) เมื่ออายตนะภายในและภายนอกกระทบกัน ย่อมเกิด วิญญาณ ๖ (จักขุวิญญาณ โสตวิญญาณ ฯลฯ) จากนั้นจึงเกิด ผัสสะ ๖ (จักขุสัมผัส โสตสัมผัส ฯลฯ) อันเป็นที่ประชุมของอายตนะ วัตถุ และวิญญาณ

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการจำแนก "ความนึกหน่วงของใจ ๑๘ ประการ (มโนปวิจาร ๑๘)" ซึ่งเกิดขึ้นจากผัสสะนั้น โดยแบ่งเป็นโสมนัส (ความพอใจ) โทมนัส (ความไม่พอใจ) และอุเบกขา (ความเฉย) ในอารมณ์ทั้ง ๖ อันได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ และธรรมารมณ์ (๖x๓ = ๑๘) พระพุทธองค์ยังทรงจำแนกอุเบกขาออกเป็น ๒ ประเภท คือ "อุเบกขาอันอาศัยเรือน" (เคหสิตา อุเบกขา) ซึ่งเป็นความเฉยของปุถุชนที่ยังไม่พ้นจากอารมณ์ และ "อุเบกขาอันอาศัยเนกขัมมะ" (เนกขัมมสิตา อุเบกขา) ซึ่งเป็นความเฉยที่เกิดจากการเห็นแจ้งในความไม่เที่ยง ความแปรปรวน และความดับไปของสิ่งทั้งปวงด้วยปัญญาอันชอบ

นอกจากนี้ พระสูตรยังกล่าวถึง "ทางดำเนินของสัตว์ ๓๖ ประการ (สัตตบท ๓๖)" ซึ่งเป็นเครื่องผูกสัตว์ไว้ในวัฏสงสารและทางพ้นจากวัฏสงสาร โดยทรงสอนให้ละโสมนัส โทมนัส และอุเบกขาอันอาศัยเรือนเสีย ด้วยการอาศัยโสมนัส โทมนัส และอุเบกขาอันอาศัยเนกขัมมะ การกระทำเช่นนี้เป็นการละอารมณ์ที่ยังให้เกิดทุกข์ และน้อมนำไปสู่การฝึกฝนจิตให้ตั้งมั่น

ท้ายที่สุด พระพุทธองค์ทรงเน้นย้ำถึง "สติปัฏฐาน ๓ ประการ" ที่พระอริยะเสพ ซึ่งเมื่อเสพอยู่ชื่อว่าเป็นศาสดาควรเพื่อสั่งสอนคณะ และทรงกล่าวว่าพระอริยศาสดาผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึกได้อย่างยอดเยี่ยมกว่าอาจารย์ผู้ฝึกทั้งหลายนั้น คือ "สารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึกได้อย่างยอดเยี่ยม" สรุปแล้ว สฬายตนวิภังคสูตรนี้สอนให้พิจารณาการทำงานของอายตนะทั้ง ๖ อย่างละเอียดลึกซึ้ง เพื่อให้เกิดปัญญาในการละวางความยึดติดในอารมณ์ต่าง ๆ และก้าวไปสู่ความพ้นทุกข์.