เทวทหสูตร

เทวทหสูตร (มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์) เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรม ณ นิคมเทวทหะของเจ้าศากยะ เพื่อโต้แย้งทิฏฐิของพวกนิครนถ์ (นักบวชเชน) เกี่ยวกับการพ้นทุกข์

ในพระสูตรนี้ พระพุทธเจ้าทรงกล่าวถึงวาทะของพวกนิครนถ์ที่เชื่อว่า ความสุข ความทุกข์ หรืออทุกขมสุขที่บุคคลเสวยอยู่นั้น ล้วนเกิดจากกรรมที่ทำไว้ในชาติปางก่อนทั้งสิ้น พวกเขามีความเห็นว่า การบำเพ็ญตบะอันเผ็ดร้อน (การทรมานตน) จะช่วยชดใช้กรรมเก่าให้หมดสิ้นไป และการไม่ทำกรรมใหม่ในปัจจุบันด้วยการสำรวมกาย วาจา ใจ จะทำให้ไม่มีวิบากกรรมเกิดขึ้นอีกในอนาคต เมื่อกรรมเก่าสิ้นไปและไม่มีกรรมใหม่ ทุกข์ทั้งปวงก็จะสิ้นสุดลง.

พระพุทธองค์ทรงคัดค้านวาทะนี้ โดยทรงชี้ให้เห็นว่า พวกนิครนถ์ไม่สามารถรู้ได้แน่ชัดถึงกรรมที่ตนเคยทำไว้ในอดีต ว่าทำอะไรไปบ้าง มากน้อยเพียงใด และไม่สามารถรู้ได้ว่าทุกข์ที่เหลืออยู่มีประมาณเท่าใด หรือการทรมานตนนั้นได้กำจัดทุกข์ไปแล้วเท่าใด. ทรงชี้ว่าความเชื่อของพวกนิครนถ์ตั้งอยู่บนศรัทธาและความพอใจในคำสอนของศาสดา ไม่ได้เกิดจากการประจักษ์แจ้งด้วยตนเอง นอกจากนี้ หากความทุกข์ทั้งหมดเกิดจากกรรมเก่า การบำเพ็ญตบะที่ทำให้เกิดทุกขเวทนาอย่างรุนแรงในปัจจุบัน ก็ควรจะเป็นผลของกรรมเก่าเช่นกัน ไม่ใช่การชดใช้กรรม.

พระพุทธเจ้าทรงแสดงว่า ทุกข์ไม่ได้เกิดจากกรรมในอดีตเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากทั้งกรรมในอดีตและกรรมในปัจจุบัน. การดับทุกข์ที่แท้จริงคือการละฉันทราคะ (ความกำหนัดยินดี) ในรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ (ขันธ์ ๕) เพราะสิ่งเหล่านี้ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อมีการยึดมั่นก็จะเกิดทุกข์. พระองค์ทรงสอนให้ละอกุศลธรรมและบำเพ็ญกุศลธรรม ซึ่งเป็นหนทางแห่งความพ้นทุกข์ที่เห็นผลในปัจจุบันและนำไปสู่สุคติ. ด้วยเหตุนี้ พระพุทธองค์จึงทรงแสดงธรรมสายกลาง ซึ่งต่างจากการทรมานตนของพวกนิครนถ์.