มหากัมมวิภังคสูตร

มหากัมมวิภังคสูตร (พระสูตรว่าด้วยการจำแนกกรรมครั้งใหญ่) เป็นพระสูตรสำคัญในมัชฌิมนิกาย ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงอธิบายความซับซ้อนของกฎแห่งกรรมที่ให้ผลไม่แน่นอนอย่างที่เข้าใจกันทั่วไป

เรื่องราวเริ่มต้นขึ้นเมื่อปริพาชกโปตลิบุตรสนทนากับพระสมิทธิ โดยโปตลิบุตรกล่าวว่าตนได้ยินมาว่ากายกรรมและวจีกรรมไม่จริง มีเพียงมโนกรรมเท่านั้นที่จริง และสมาบัติที่เข้าแล้วไม่เสวยเวทนาใดๆ ก็มีอยู่ พระสมิทธิคัดค้านและเมื่อถูกถามว่าบุคคลผู้ทำกรรมโดยเจตนาด้วยกาย วาจา ใจ จะเสวยอะไร พระสมิทธิตอบว่า "จะเสวยทุกข์" เมื่อพระอานนท์ได้ทราบเรื่องนี้ จึงนำความไปกราบทูลพระผู้มีพระภาค

พระผู้มีพระภาคตรัสว่าคำตอบของพระสมิทธินั้นยังไม่แยบคายนัก เพราะปริพาชกโปตลิบุตรถามถึงเวทนา ๓ (สุข ทุกข์ อทุกขมสุข) ซึ่งสมควรตอบให้ครบถ้วน จากนั้น พระองค์ได้ทรงจำแนกบุคคลออกเป็น ๔ ประเภท พร้อมอธิบายผลของกรรมอันลึกซึ้งว่า:

๑. บุคคลที่ทำกรรมชั่ว มีความเห็นผิด เมื่อตายไปย่อมไปสู่ทุคติ นรก (เป็นกรรมที่ไม่ควรและส่องให้เห็นว่าไม่ควร)

๒. บุคคลที่ทำกรรมชั่ว มีความเห็นผิด แต่เมื่อตายไปย่อมไปสู่สุคติ สวรรค์ ซึ่งอาจเป็นเพราะเขาเคยทำกรรมดีไว้ในอดีตหรือภายหลัง หรือมีความเห็นชอบในขณะใกล้ตาย (เป็นกรรมที่ไม่ควรแต่ส่องให้เห็นว่าควร)

๓. บุคคลที่ทำกรรมดี มีความเห็นชอบ เมื่อตายไปย่อมไปสู่สุคติ สวรรค์ (เป็นกรรมที่ควรและส่องให้เห็นว่าควร)

๔. บุคคลที่ทำกรรมดี มีความเห็นชอบ แต่เมื่อตายไปย่อมไปสู่ทุคติ นรก ซึ่งอาจเป็นเพราะเขาเคยทำกรรมชั่วไว้ในอดีตหรือภายหลัง หรือมีความเห็นผิดในขณะใกล้ตาย (เป็นกรรมที่ควรแต่ส่องให้เห็นว่าไม่ควร)

พระพุทธองค์ทรงเน้นย้ำว่า การพิจารณาผลของกรรมนั้นไม่อาจตัดสินจากเพียงการกระทำเดียวเท่านั้น แต่ต้องพิจารณาถึงกรรมที่กระทำมาก่อนหน้า กรรมที่กระทำภายหลัง และโดยเฉพาะอย่างยิ่งคือสัมมาทิฏฐิหรือมิจฉาทิฏฐิในขณะใกล้ตาย ซึ่งล้วนมีอิทธิพลต่อภพภูมิที่จะไปเกิด พระสูตรนี้จึงแสดงให้เห็นถึงความละเอียดอ่อนและซับซ้อนของกฎแห่งกรรมอย่างแท้จริง.