โอฆตรณสูตร

สรุปเนื้อหา โอฆตรณสูตร โดยย่อ

โอฆตรณสูตร ซึ่งเป็นพระสูตรแรกในสังยุตตนิกาย สคาถวรรค (เทวตาสังยุต) นำเสนอหลักธรรมสำคัญเกี่ยวกับการหลุดพ้นจากกิเลสและทุกข์ โดยมีบทสนทนาระหว่างพระพุทธเจ้ากับเทวดาองค์หนึ่งเป็นแกนหลัก

เรื่องราวเริ่มต้นขึ้นเมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน เมืองสาวัตถี ในยามราตรี เทวดาองค์หนึ่งซึ่งมีรัศมีงามสว่างไสว ได้เข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าและทูลถามปัญหาว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ พระองค์ทรงข้ามโอฆะได้อย่างไร”

พระพุทธเจ้าตรัสตอบว่า “ท่านผู้มีอายุ เราไม่พักอยู่ ไม่เพียรอยู่ จึงข้ามโอฆะได้แล้ว” เทวดานั้นจึงทูลถามต่อว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ก็พระองค์ไม่พักไม่เพียร ทรงข้ามโอฆะได้อย่างไรเล่า”

พระผู้มีพระภาคจึงทรงอธิบายว่า “ท่านผู้มีอายุ เมื่อใดเรายังพักอยู่ เมื่อนั้นเรายังจมอยู่โดยแท้ เมื่อใดเรายังเพียรอยู่ เมื่อนั้นเรายังลอยอยู่โดยแท้ ท่านผู้มีอายุ เราไม่พัก เราไม่เพียร ข้ามโอฆะได้แล้วอย่างนี้แล”

คำว่า "โอฆะ" หมายถึง ห้วงน้ำคือกิเลส 4 อย่าง ได้แก่ กาโมฆะ (ห้วงน้ำคือกาม) ภโวฆะ (ห้วงน้ำคือภพ) ทิฏโฐฆะ (ห้วงน้ำคือทิฏฐิ) และอวิชโชฆะ (ห้วงน้ำคืออวิชชา) กิเลสเหล่านี้เป็นสิ่งที่ข้ามพ้นได้ยาก ทำให้สัตว์โลกตกอยู่ในวัฏสงสาร ไม่สามารถก้าวไปสู่พระนิพพานได้

การที่พระพุทธเจ้าตรัสว่า "ไม่พัก" นั้น หมายถึง การไม่ติดข้อง ไม่หยุดนิ่งอยู่กับความสุขสบายในกามารมณ์ ซึ่งจัดอยู่ในกามสุขัลลิกานุโยค หรือการจมอยู่ในตัณหาและทิฏฐิ หากหยุดพักอยู่กับสิ่งเหล่านี้ ก็จะจมดิ่งลงในกองทุกข์และกิเลส

ส่วนคำว่า "ไม่เพียร" หมายถึง การไม่ดิ้นรน ไม่ทรมานตนเองให้ลำบากเกินไป ซึ่งจัดอยู่ในอัตตกิลมถานุโยค หากเพียรพยายามมากเกินไปอย่างไม่ถูกทาง ก็จะถูกกิเลสพัดพาไป หรือลอยเคว้งคว้างอยู่ในวัฏสงสารได้

ดังนั้น การ "ไม่พักไม่เพียร" จึงเป็นการดำเนินทางสายกลาง หลีกเลี่ยงที่สุดสองอย่างคือ กามสุขัลลิกานุโยค (การประกอบตนให้พัวพันด้วยสุขในกาม) และอัตตกิลมถานุโยค (การประกอบความเพียรด้วยการทรมานตนให้ลำบาก) ซึ่งเป็นแนวทางสู่การดับกิเลสและข้ามพ้นโอฆะแห่งทุกข์ทั้งปวง

เมื่อเทวดาได้ฟังพุทธดำรัสแล้วก็กล่าวคาถาแสดงความชื่นชมว่า "นานจริงหนอ ข้าพเจ้าจึงได้พบพราหมณ์ผู้ดับกิเลสได้สิ้นแล้ว ผู้ไม่พักไม่เพียรอยู่ ก็ข้ามตัณหาอันเป็นเครื่องเกาะเกี่ยวในโลกได้" พระผู้มีพระภาคทรงอนุโมทนาคำของเทวดานั้น จากนั้นเทวดาก็กราบทูลลาและหายไป

โอฆตรณสูตรจึงเป็นพระสูตรที่แสดงให้เห็นถึงหนทางแห่งการพ้นทุกข์อย่างแท้จริง ซึ่งมิใช่ด้วยการเพลิดเพลินในกามสุข หรือการทรมานตนเอง แต่ด้วยการปฏิบัติอย่างพอดี ไม่ยึดมั่น ไม่จม ไม่ลอย อันเป็นทางแห่งความหลุดพ้นที่พระพุทธเจ้าทรงค้นพบและนำมาสั่งสอน.