นิโมกขสูตร

นิโมกขสูตร เป็นพระสูตรสำคัญที่ปรากฏอยู่ในพระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค ซึ่งเป็นชุมนุมพระสูตรที่รวบรวมคาถาภาษิตและเรื่องราวการสนทนาระหว่างพระพุทธเจ้ากับบุคคลต่าง ๆ โดยเฉพาะเทวดา พระสูตรนี้เกิดขึ้น ณ พระวิหารเชตวัน อารามของท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี ใกล้กรุงสาวัตถี เมื่อเทวดาองค์หนึ่งซึ่งมีวรรณะงดงามยิ่งนัก ได้เปล่งรัศมีให้สว่างทั่วพระเชตวัน แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อทูลถามปัญหา

เทวดาได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ พระองค์ทรงทราบนิโมกข์ ปโมกข์ และวิเวกของสัตว์ทั้งหลายหรือไม่" ในที่นี้ "นิโมกข์" หมายถึง มรรค (ทางหลุดพ้น) "ปโมกข์" หมายถึง ผล (ความหลุดพ้น) และ "วิเวก" หมายถึง นิพพาน (ความสงัด) พระผู้มีพระภาคได้ตรัสตอบยืนยันว่า พระองค์ทรงทราบสิ่งเหล่านี้ เมื่อเทวดาทูลถามต่อไปว่า ทรงทราบได้อย่างไร พระพุทธองค์จึงตรัสอธิบายถึงเหตุแห่งความหลุดพ้นอันเป็นหัวใจของพระสูตรนี้

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ผู้มีอายุ เพราะความสิ้นไปแห่งภพ อันมีความเพลิดเพลินเป็นมูล เพราะความสิ้นไปแห่งสัญญาและวิญญาณ เพราะความดับ เพราะความสงบแห่งเวทนาทั้งหลาย เราจึงทราบนิโมกข์ ปโมกข์ และวิเวกของสัตว์ทั้งหลาย อย่างนี้แล" คำอธิบายนี้ชี้ให้เห็นถึงกระบวนการแห่งการดับทุกข์ที่นำไปสู่ความหลุดพ้นอย่างสิ้นเชิง กล่าวคือ การสิ้นไปซึ่งภพอันเกิดจากความยินดีเพลิดเพลินในสิ่งต่าง ๆ เป็นรากฐานสำคัญ เมื่อความเพลิดเพลินในภพสิ้นไป สัญญา (ความจำได้หมายรู้) และวิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์) ย่อมสิ้นตามไปด้วย และเมื่อสิ่งเหล่านี้ดับลง เวทนาทั้งปวง (ความรู้สึก สุข ทุกข์ ไม่สุขไม่ทุกข์) ย่อมสงบระงับ

ใจความสำคัญของนิโมกขสูตรจึงเป็นการเน้นย้ำถึงหนทางแห่งการหลุดพ้นจากวัฏสงสาร อันเกิดจากการดับซึ่งปัจจัยที่ก่อให้เกิดภพและความยึดติด ถือเป็นการแสดงธรรมที่เชื่อมโยงกับหลักปฏิจจสมุปบาทโดยอ้อม และนำไปสู่การตรัสรู้แจ้งอริยสัจ ๔ ซึ่งเป็นแก่นแท้ของพระพุทธศาสนาในการดับทุกข์และบรรลุพระนิพพาน พระนิพพานนั้นเองคือความสงัดสูงสุด เป็นที่ที่ทุกข์ทั้งปวงของสัตว์ทั้งหลายย่อมสงบระงับ