ปุคคลสูตร

ในปุคคลสูตร (sn3.21) สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมแก่พระเจ้าปเสนทิโกศลเกี่ยวกับ บุคคลสี่จำพวก ที่พึงพบได้ในโลกนี้ เพื่อชี้ให้เห็นถึงผลของกรรมที่ส่งผลต่อชีวิตทั้งในปัจจุบันและอนาคต

บุคคลเหล่านี้ถูกจำแนกตามสภาพชีวิตในปัจจุบัน (มืด/สว่าง) และการกระทำ (กรรม) ที่ส่งผลต่อภพภูมิในอนาคต ดังนี้:

• บุคคลผู้มืดแล้วมืดอีก: คือผู้ที่เกิดในตระกูลต่ำ ยากจน มีรูปกายอัปลักษณ์ และยังประพฤติทุจริตทางกาย วาจา ใจ เมื่อตายไปย่อมไปสู่ทุคติ โลกนรก
• บุคคลผู้มืดแล้วสว่าง: คือผู้ที่เกิดในตระกูลต่ำ ยากจน มีรูปกายอัปลักษณ์ แต่ประพฤติสุจริตทางกาย วาจา ใจ เมื่อตายไปย่อมไปสู่สุคติ โลกสวรรค์
• บุคคลผู้สว่างแล้วมืด: คือผู้ที่เกิดในตระกูลสูง ร่ำรวย มีรูปกายสวยงาม แต่กลับประพฤติทุจริตทางกาย วาจา ใจ เมื่อตายไปย่อมไปสู่ทุคติ โลกนรก
• บุคคลผู้สว่างแล้วสว่างอีก: คือผู้ที่เกิดในตระกูลสูง ร่ำรวย มีรูปกายสวยงาม และยังประพฤติสุจริตทางกาย วาจา ใจ เมื่อตายไปย่อมไปสู่สุคติ โลกสวรรค์

พระสูตรยังได้ย้ำด้วยบทกวีว่า สภาพชีวิตภายนอก ในชาตินี้ เช่น ความรวยหรือความจน รูปกายที่สวยงามหรืออัปลักษณ์ เป็นผลจากกรรมในอดีต แต่ การกระทำในปัจจุบัน ต่างหากที่สำคัญยิ่ง นั่นคือ การมีศรัทธา ความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ การให้ทาน การเคารพสมณพราหมณ์ และการประพฤติธรรม ล้วนเป็นปัจจัยหลักที่กำหนดว่าอนาคตจะนำไปสู่ความมืด (ทุคติ) หรือความสว่าง (สุคติ) ดังนั้น การสั่งสมบุญกุศลและละเว้นอกุศลกรรมจึงเป็นหัวใจสำคัญของการดำรงชีวิต