นันทิยสูตร

สรุปเนื้อหา นันทิยสูตร โดยย่อ

นันทิยสูตร (สังยุตตนิกาย สคาถวรรค) เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงแสดงแก่เจ้าศากยะพระนามว่า นันทิยะ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ โดยมีเนื้อหาสำคัญเกี่ยวกับการใช้ชีวิตของอริยสาวกทั้งในแง่ของความประมาทและความไม่ประมาท

เรื่องราวเริ่มต้นขึ้นเมื่อเจ้าศากยะนันทิยะกราบทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า อริยสาวกที่ไม่มีโสตาปัตติยังคะ ๔ ประการ โดยประการทั้งปวงนั้น จัดเป็นผู้ที่อยู่อย่างประมาทหรือไม่ พระพุทธองค์ตรัสตอบว่า ผู้ใดไม่มีองค์คุณแห่งการเป็นพระโสดาบัน ๔ ประการนั้นเลย เราเรียกผู้นั้นว่าเป็นคนภายนอก อยู่ในฝ่ายปุถุชน แต่สำหรับอริยสาวกนั้น จะประมาทหรือไม่ประมาท ย่อมมีวิธีต่างกัน

พระพุทธองค์ทรงอธิบายถึงการที่อริยสาวก "อยู่ด้วยความประมาท" ว่า เป็นกรณีที่อริยสาวกมีความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า ในพระธรรม และในพระสงฆ์ รวมถึงประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ ซึ่งเป็นองค์ประกอบของการเป็นพระโสดาบันแล้ว แต่กลับพอใจอยู่เพียงแค่นั้น ไม่ได้พยายามทำความเพียรเพื่อความสงัดในเวลากลางวัน หรือการหลีกเร้นบำเพ็ญภาวนาในเวลากลางคืนให้ยิ่งขึ้นไป ด้วยการดำเนินชีวิตที่ประมาทเช่นนี้ ย่อมไม่มีปราโมทย์ (ความอิ่มใจ) ไม่มีปีติ (ความอิ่มเอิบใจ) ไม่มีปัสสัทธิ (ความสงบกายสงบใจ) และย่อมเป็นผู้ที่อยู่เป็นทุกข์ เมื่อจิตเป็นทุกข์ จิตย่อมไม่เป็นสมาธิ เมื่อจิตไม่เป็นสมาธิ ธรรมทั้งหลายก็ไม่ปรากฏ อริยสาวกเช่นนี้จึงจัดว่า "อยู่ด้วยความประมาท"

ในทางตรงกันข้าม พระพุทธองค์ทรงแสดงถึงการที่อริยสาวก "อยู่ด้วยความไม่ประมาท" ว่า หมายถึงอริยสาวกผู้ที่แม้จะมีความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ และมีศีลอันบริสุทธิ์แล้ว แต่ก็ไม่หยุดอยู่เพียงแค่นั้น กลับพยายามทำความเพียรให้ยิ่งขึ้นไป เพื่อความสงัดในกลางวันและหลีกเร้นบำเพ็ญภาวนาในกลางคืน การดำเนินชีวิตที่ไม่ประมาทเช่นนี้ ย่อมทำให้เกิดปราโมทย์ ปีติ ปัสสัทธิ และอยู่ด้วยความสุข เมื่อมีความสุข จิตย่อมเป็นสมาธิ เมื่อจิตเป็นสมาธิ ธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏอย่างแจ่มแจ้ง อริยสาวกเช่นนี้จึงจัดว่า "อยู่ด้วยความไม่ประมาท"

โดยสรุป นันทิยสูตรเน้นย้ำว่า แม้อริยสาวกผู้มีศรัทธามั่นคงและมีศีลบริสุทธิ์แล้ว ก็ยังจำเป็นต้องมีความเพียรพยายามในการเจริญภาวนาอย่างต่อเนื่อง ไม่พึงพอใจอยู่เพียงแค่คุณธรรมเบื้องต้น เพื่อให้เกิดความก้าวหน้าในธรรม นำไปสู่ความสุขและความหลุดพ้นอย่างแท้จริง การประมาทด้วยการหยุดอยู่กับที่ แม้จะมีคุณธรรมอันดีงาม ก็ย่อมไม่นำไปสู่ความเจริญงอกงามในธรรมได้