ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร

ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร (สังยุตตนิกาย SN 56.11) เป็นปฐมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงแก่พระปัญจวัคคีย์ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เมืองพาราณสี ภายหลังการตรัสรู้ของพระองค์ พระสูตรนี้เป็นรากฐานสำคัญของพระพุทธศาสนา โดยมีเนื้อหาสรุปได้ดังนี้

• ทางสายกลาง (มัชฌิมาปฏิปทา)

พระพุทธองค์ทรงเริ่มด้วยการปฏิเสธส่วนที่สุดสองอย่างที่บรรพชิตไม่ควรข้องแวะ ได้แก่ การประกอบตนให้พัวพันในกามสุข ซึ่งเป็นสิ่งเลวทราม ไม่เป็นประโยชน์ และการทรมานตนให้ลำบาก (อัตตกิลมถานุโยค) ซึ่งก่อทุกข์และไม่เป็นประโยชน์เช่นกัน พระองค์ทรงประกาศว่ามีทางปฏิบัติตรงกลางที่พระตถาคตได้ตรัสรู้แล้ว เป็นไปเพื่อความสงบ ความรู้ยิ่ง ความตรัสรู้ และพระนิพพาน ทางสายกลางนี้คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ (ความเห็นชอบ), สัมมาสังกัปปะ (ความดำริชอบ), สัมมาวาจา (เจรจาชอบ), สัมมากัมมันตะ (การงานชอบ), สัมมาอาชีวะ (เลี้ยงชีวิตชอบ), สัมมาวายามะ (ความเพียรชอบ), สัมมาสติ (ความระลึกชอบ) และสัมมาสมาธิ (ความตั้งจิตมั่นชอบ)

• อริยสัจ ๔

พระพุทธองค์ทรงแสดงความจริงอันประเสริฐ ๔ ประการที่ทำให้พระองค์เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

• ทุกข์อริยสัจ: ความจริงว่าด้วยทุกข์ ได้แก่ การเกิด แก่ เจ็บ ตาย ความโศกเศร้า ความไม่สบายกาย ไม่สบายใจ การประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รัก การพลัดพรากจากสิ่งที่รัก และโดยย่อคืออุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์
• ทุกขสมุทัยอริยสัจ: ความจริงว่าด้วยเหตุแห่งทุกข์ คือ ตัณหา (ความทะยานอยาก) อันทำให้เกิดภพใหม่ ประกอบด้วยความเพลิดเพลินและความกำหนัดในอารมณ์นั้น ๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา และวิภวตัณหา
• ทุกขนิโรธอริยสัจ: ความจริงว่าด้วยความดับทุกข์ คือ การดับตัณหาโดยสิ้นเชิง การสละ การปล่อยวาง และการไม่พัวพันกับตัณหานั้น
• ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ: ความจริงว่าด้วยข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ ซึ่งก็คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นั่นเอง

พระพุทธเจ้ายังทรงแสดงว่าการรู้แจ้งอริยสัจ ๔ นั้น ต้องมีการหยั่งรู้ถึง ๓ รอบ แต่ละรอบมี ๔ อาการ รวมเป็น ๑๒ อาการ (เช่น ทุกข์ควรกำหนดรู้ ได้กำหนดรู้แล้ว เป็นต้น) เมื่อจบพระธรรมเทศนา พระอัญญาโกณฑัญญะก็ได้ดวงตาเห็นธรรม (ธรรมจักษุ) ว่า "สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดมีความดับไปเป็นธรรมดา" และบรรลุเป็นพระโสดาบัน นับเป็นพระสงฆ์องค์แรกในพระพุทธศาสนา ทำให้พระรัตนตรัยครบสมบูรณ์ในวันอาสาฬหบูชา