ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร

พระผู้มีพระภาคประทับ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เมืองพาราณสี ทรงแสดงปฐมเทศนาแก่ปัญจวัคคีย์ ทรงชี้ทางที่ไม่ควรดำเนินของบรรพชิตสองทาง คือการหมกมุ่นในกามสุข ซึ่งเป็นของต่ำทราม และการทรมานตนให้ลำบาก ซึ่งเป็นทุกข์ ไม่ประเสริฐ

พระองค์ทรงตรัสรู้ มัชฌิมาปฏิปทา (ทางสายกลาง) ที่เว้นที่สุดสองอย่างนี้ ซึ่งนำไปสู่ความสงบ ความรู้ยิ่ง ความตรัสรู้ และพระนิพพาน

• มัชฌิมาปฏิปทาคือ อริยมรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ และสัมมาสมาธิ

จากนั้น ทรงแสดง อริยสัจ ๔ อันเป็นหัวใจแห่งคำสอน

• ทุกขอริยสัจ: การเกิด แก่ เจ็บ ตาย ความพลัดพรากจากสิ่งที่รัก และอุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์
• สมุทัยอริยสัจ: ตัณหาที่ทำให้เกิดภพชาติ เช่น กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา
• นิโรธอริยสัจ: การดับตัณหาโดยสิ้นเชิง การสละ การปล่อยวาง
• มรรคอริยสัจ: ได้แก่ อริยมรรคมีองค์ ๘ ประการนั่นเอง

พระพุทธองค์ทรงประกาศการตรัสรู้อันประเสริฐสูงสุดได้ หลังทรงมีญาณทัสสนะบริสุทธิ์ในอริยสัจ ๔ ครบทั้ง ๓ รอบ ๑๒ อาการ ระหว่างเทศนานี้ พระอัญญาโกณฑัญญะได้ดวงตาเห็นธรรมว่า "สิ่งใดเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นย่อมดับไปเป็นธรรมดา"

เมื่อพระธรรมจักรนี้ถูกประกาศ เทวดาทั่วทุกชั้นฟ้าต่างแซ่ซ้องสาธุการว่า พระธรรมจักรนี้ไม่มีใครในโลกจะให้เป็นไปไม่ได้แล้ว โลกธาตุสะเทือนเลื่อนลั่น เกิดแสงสว่างอันยิ่งใหญ่ พระพุทธองค์ทรงเปล่งอุทานว่า "โกณฑัญญะรู้แล้วหนอ" จึงเป็นที่มาของนาม "อัญญาโกณฑัญญะ" ผู้รู้ธรรม