อริยสัจ อรหันตสูตร

สรุปเนื้อหา อริยสัจ อรหันตสูตร โดยย่อ

ในพระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย อริยสัจจสูตรและอรหันตสูตรนำเสนอแก่นธรรมสำคัญของพระพุทธศาสนา โดยอริยสัจจสูตรว่าด้วย "อริยสัจ ๔" ซึ่งเป็นความจริงอันประเสริฐที่พระพุทธเจ้าทรงตรัสรู้และเป็นหัวใจหลักของคำสอนทั้งหมด อริยสัจ ๔ ประกอบด้วย ทุกข์ สมุทัย นิโรธ และมรรค เป็นทางแห่งการดับทุกข์และนำไปสู่การบรรลุนิพพาน

ทุกขอริยสัจ คือ ความจริงเรื่องทุกข์ หมายถึง สภาวะที่ทนได้ยาก ไม่สบายกายไม่สบายใจ ได้แก่ การเกิด แก่ เจ็บ ตาย ความโศกเศร้า ร่ำไรรำพัน ทุกข์กาย ทุกข์ใจ ความคับแค้นใจ การประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รัก การพลัดพรากจากสิ่งที่รัก และโดยย่อคือ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์ ทุกขสมุทัยอริยสัจ คือ ความจริงเรื่องเหตุให้เกิดทุกข์ ได้แก่ ตัณหา ๓ ประการ คือ กามตัณหา (ความทะยานอยากในกาม) ภวตัณหา (ความทะยานอยากในภพ) และวิภวตัณหา (ความทะยานอยากในความไม่มีความไม่เป็น) ทุกขนิโรธอริยสัจ คือ ความจริงเรื่องความดับทุกข์ ซึ่งคือภาวะที่ตัณหาดับสิ้นไปโดยไม่เหลือ อาสวะหมดสิ้น ปราศจากความกำหนัด ไม่พัวพัน เป็นความหลุดพ้นสงบ เป็นอิสระ คือ พระนิพพาน และสุดท้าย ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ คือ ความจริงเรื่องทางปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์ ได้แก่ อริยมรรคมีองค์ ๘ อันประกอบด้วย สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ หรือที่เรียกว่า มัชฌิมาปฏิปทา (ทางสายกลาง) การรู้แจ้งอริยสัจ ๔ อย่างรอบด้านด้วยญาณ ๓ มีอาการ ๑๒ อย่าง เป็นเครื่องยืนยันการตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณของพระพุทธองค์

ส่วนอรหันตสูตรในสังยุตตนิกายได้กล่าวถึงลักษณะและคุณสมบัติของพระอรหันต์ในหลายแง่มุม พระอรหันต์คือผู้ที่ได้เห็นการเกิดขึ้น ความเสื่อมไป ความพึงพอใจ โทษ และอุบายเครื่องออกไปจากอุปาทานขันธ์ ๕ อย่างแท้จริง พวกท่านยังเป็นผู้ที่รู้แจ้งความพอใจ โทษ และอุบายเครื่องออกไปจากอินทรีย์ ๕ และอายตนะ ๖ (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) พระอรหันต์มีความเข้าใจอย่างสมบูรณ์ในอริยสัจ ๔ ท่านเป็นผู้ที่หลุดพ้นจากการเกิด แก่ เจ็บ ตาย ความโศกเศร้า คร่ำครวญ ความทุกข์กาย ทุกข์ใจ และความคับแค้นใจ คือหลุดพ้นจากกองทุกข์ทั้งปวง ท่านละอวิชชา ตัณหา สังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ และมานะว่า "เราเป็น" ได้อย่างสิ้นเชิง จิตของท่านไม่ขึ้นอยู่กับสิ่งใด พระอรหันต์ได้ทำลายอาสวะทั้งปวง ปลงภาระลงได้ บรรลุถึงจุดหมาย ทำกิจที่ควรทำสำเร็จแล้ว ทำลายสังโยชน์แห่งภพได้ และหลุดพ้นโดยชอบด้วยปัญญาอันยิ่ง แม้จะใช้คำพูดทั่วไปว่า "เรา" หรือ "ของเรา" ก็เป็นเพียงภาษาโลก ไม่ได้ยึดมั่นถือมั่นว่าเป็นอัตตาแต่อย่างใด การหลุดพ้นของพระอรหันต์นั้นเป็นสิ่งที่มั่นคง ไม่หวั่นไหว