อุปาทานสูตร

ในพระสูตรอุปาทานสูตรพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแสดงธรรมเกี่ยวกับเรื่อง "อุปาทาน" หรือความยึดมั่นถือมั่นอันเป็นเหตุแห่งทุกข์ ซึ่งเปรียบเสมือนเครื่องผูกรัดสรรพสัตว์ไว้ในสังสารวัฏ พระองค์ตรัสว่า อุปาทาน มีอยู่ ๔ ประการ อันเป็นสิ่งที่พึงรู้แจ้ง กำหนดรู้ ทำให้สิ้นสุด และละทิ้งเสีย โดยการเจริญอริยมรรคมีองค์แปด

อุปาทานทั้ง ๔ ประการ ได้แก่:

• กามุปาทาน: คือ ความยึดมั่นถือมั่นในกามคุณ ได้แก่ รูป รส กลิ่น เสียง สัมผัส ที่น่าพอใจ ซึ่งเป็นสิ่งปรุงแต่งภายนอก เป็นความหลงติดในอารมณ์ที่เกิดจากผัสสะ ทำให้สัตว์ทั้งหลายเวียนว่ายตายเกิดในภพต่างๆ
• ทิฏฐุปาทาน: คือ ความยึดมั่นถือมั่นในทิฏฐิ หรือความเห็นผิดต่าง ๆ ที่ไม่เป็นไปตามความเป็นจริง เช่น ความเห็นว่าโลกเที่ยง โลกไม่เที่ยง หรือความเห็นว่าขาดสูญ เป็นต้น ซึ่งทิฏฐิเหล่านี้เป็นเครื่องกางกั้นไม่ให้เห็นอริยสัจ และนำไปสู่การกระทำที่ไม่ถูกต้อง
• สีลัพพตูปาทาน: คือ ความยึดมั่นถือมั่นในศีลและวัตรปฏิบัติที่ผิด ที่เข้าใจผิด หรือที่ทำไปโดยไม่มีปัญญาและไม่นำไปสู่การบรรลุธรรมที่แท้จริง เช่น การทรมานตนเอง การยึดมั่นในพิธีกรรมต่าง ๆ โดยปราศจากปัญญาอันชอบ หรือการปฏิบัติที่เชื่อว่าจะนำไปสู่ความบริสุทธิ์หลุดพ้นโดยไม่ผ่านการพิจารณาด้วยปัญญาที่ถูกต้อง
• อัตตวาทุปาทาน: คือ ความยึดมั่นถือมั่นในวาทะว่าด้วยอัตตา หรือความยึดมั่นว่ามีตัวตน มีความเป็นเรา เป็นของเรา เป็นของแท้เที่ยงแท้ ซึ่งขัดแย้งกับหลักอนัตตาในพระพุทธศาสนา เป็นรากเหง้าของมานะและทิฏฐิทั้งปวง

พระพุทธองค์ทรงย้ำว่า อริยมรรคมีองค์แปด ซึ่งประกอบด้วย สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ และสัมมาสมาธิ ควรได้รับการเจริญให้เกิดขึ้น เพื่อการรู้แจ้ง (ปัญญา), การกำหนดรู้ (ปริญญา), การทำให้สิ้นสุด (ปริหายะ), และการละทิ้ง (ปหานะ) อุปาทาน ทั้ง ๔ ประการนี้

การปฏิบัติในอริยมรรคมีองค์แปดอย่างต่อเนื่องและถูกทาง จะนำพาผู้ปฏิบัติให้เข้าใจถึงธรรมชาติของความยึดมั่นถือมั่นอย่างถ่องแท้ จนสามารถปล่อยวางและหลุดพ้นจากบ่วงแห่งทุกข์ทั้งปวงได้ในที่สุด อันเป็นเป้าหมายสูงสุดของการดำเนินชีวิตตามพระธรรมคำสอนของพระพุทธเจ้า.