อาเนญชสัปปายสูตร

สรุปเนื้อหา อาเนญชสัปปายสูตร โดยย่อ

อาเนญชสัปปายสูตร เป็นพระสูตรสำคัญในมัชฌิมนิกาย พระอุปริปัณณาสก์ (เล่มที่ ๑๔) ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลาย ณ นิคมชื่อกัมมาสธรรม ของชาวกุรุ. พระสูตรนี้ว่าด้วยปฏิปทาอันเป็นที่สบายแห่งอาเนญชสมาบัติ (สมาธิอันไม่หวั่นไหว) และแนวทางสู่การบรรลุธรรมอันเป็นวิมุตติหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวง

เริ่มต้นด้วยการชี้ให้เห็นถึงโทษของกาม โดยพระพุทธองค์ตรัสว่า กามทั้งหลายไม่เที่ยง ว่างเปล่า เป็นของเลือนหายไป เป็นเครื่องลวงของคนพาล เป็นบ่วงแห่งมาร เป็นแดนแห่งมาร เป็นเหยื่อแห่งมาร และเป็นที่หากินของมาร. อกุศลลามกต่างๆ เช่น อภิชฌา (ความเพ่งเล็งอยากได้) พยาบาท และสารัมภะ (การแข่งขัน) ย่อมเกิดขึ้นเพราะกาม ซึ่งเป็นอันตรายแก่อริยสาวกผู้ศึกษาอยู่ในธรรมวินัยนี้.

เมื่ออริยสาวกพิจารณาเห็นดังนี้ ย่อมคิดว่าควรทำจิตให้เป็นมหัคคตะ (จิตอันไพบูลย์) อธิษฐานใจครอบโลกอยู่. ด้วยการทำเช่นนี้ อกุศลลามกที่เกิดจากกามเหล่านั้นก็จะไม่มี เพราะละอกุศลได้ ทำให้จิตอันไม่เล็กน้อยกลายเป็นจิตหาประมาณมิได้. เมื่อปฏิบัติเช่นนี้อย่างมาก จิตย่อมผ่องใสในอายตนะ และเมื่อมีความผ่องใส ก็จะเข้าถึงอาเนญชสมาบัติได้ หรือน้อมใจไปในปัญญาในปัจจุบัน. เมื่อตายไป วิญญาณย่อมเข้าถึงสภาพหาความหวั่นไหวไม่ได้ ซึ่งพระพุทธองค์เรียกว่า ปฏิปทาที่มีอาเนญชสมาบัติเป็นที่สบาย ข้อที่ ๑.

ประการที่สอง อริยสาวกพิจารณาเห็นว่า กามและกามสัญญา รวมถึงรูปและรูปสัญญา ทั้งหมดนี้เป็นของไม่เที่ยง ไม่ควรยินดี ไม่ควรติดใจ. เมื่อไม่ยึดติดในรูปทั้งหลาย (คือ มหาภูต ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูต ๔) ก็จะทำให้จิตผ่องใสและเข้าถึงอาเนญชสมาบัติได้เช่นกัน. ประการที่สาม คือ การพิจารณาเห็นว่า แม้แต่กาม รูป และอาเนญชสัญญา (สัญญาในอาเนญชสมาบัติ) ก็ย่อมดับไปไม่มีเหลือในอากิญจัญญายตนะ (อากาสานัญจายตนะ). รวมถึงการพิจารณาเห็นว่าสิ่งนี้ว่างเปล่าจากตน และไม่มีสิ่งใดเป็นของตน หรือตนไม่มีในที่ไหนๆ.

จากนั้น อริยสาวกยังพิจารณาต่อไปว่า กาม รูป อาเนญชสัญญา และอากิญจัญญายตนสัญญา ย่อมดับไปไม่มีเหลือในเนวสัญญานาสัญญายตนะ (อรูปฌานขั้นที่ ๔). การปฏิบัติเช่นนี้ทำให้จิตผ่องใส และสามารถเข้าถึงสภาวะอันสงบประณีตเหล่านั้นได้. อย่างไรก็ตาม พระสูตรยังกล่าวถึงจุดสูงสุด นั่นคือ อริยวิมุตติ (ความหลุดพ้นอันประเสริฐ) ซึ่งหมายถึงการที่จิตหลุดพ้นโดยไม่ยึดมั่นถือมั่นสิ่งใด อันเป็นเป้าหมายสูงสุดของการปฏิบัติในพระธรรมวินัยนี้.