ฉวิโสธนสูตร

ฉวิโสธนสูตร หรือ จูฬวิโสธนสูตร ในมัชฌิมนิกาย พระไตรปิฎกเล่มที่ ๑๔ ว่าด้วยหลักการตรวจสอบคำพยากรณ์อรหัตตผลของพระภิกษุ เพื่อให้มั่นใจว่าการพยากรณ์นั้นเป็นไปโดยชอบ ไม่ใช่การสำคัญผิด

พระพุทธองค์ทรงสอนภิกษุทั้งหลายว่า เมื่อมีภิกษุรูปใดพยากรณ์ว่าได้บรรลุอรหัตตผลแล้ว ไม่ควรรีบยินดีหรือคัดค้าน แต่พึงสอบสวนอย่างละเอียดโดยลำดับตามฐานะ ๖ ประการ เพื่อความหมดจดบริสุทธิ์ของจิต

หลักการสอบสวนมีดังนี้ คือ พึงถามว่า จิตของท่านผู้รู้ผู้เห็นนั้น หลุดพ้นจากอาสวะ ไม่ยึดมั่นในโวหาร ๔ ประการ (สิ่งที่ได้เห็น ได้ยิน ได้ทราบ ได้รู้ชัด) อย่างไร? พึงถามต่อไปว่า จิตหลุดพ้นจากอาสวะ ไม่ยึดมั่นในอุปาทานขันธ์ ๕ (รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ) อย่างไร? และพึงถามว่า จิตหลุดพ้นจากอาสวะ ไม่ยึดมั่นในธาตุ ๖ (ดิน น้ำ ไฟ ลม อากาศ วิญญาณ) อย่างไร?

การสอบสวนยังดำเนินไปถึงอายตนะภายในภายนอก ๑๒ (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ และอารมณ์ของแต่ละอายตนะ) จิตหลุดพ้นอย่างไร? รวมถึงกายที่มีวิญญาณครองและนิมิตทั้งปวงภายนอกด้วย หากภิกษุนั้นตอบได้ว่า ตนไม่ยินดี ไม่ยินร้าย อันกิเลสไม่อาศัย ไม่พัวพัน พ้นวิเศษแล้ว พรากได้แล้วในสิ่งเหล่านั้น และเห็นแจ้งว่าสิ่งเหล่านั้นไม่มีกำลัง ไม่น่ารัก ไม่เป็นที่ตั้งแห่งความชื่นใจ จึงทราบชัดว่าจิตหลุดพ้นแล้ว เพราะสิ้น กำจัด ดับ สละ และสลัดคืนซึ่งความยึดมั่นและอนุสัยในสิ่งเหล่านั้น ถอนอัตตามานะออกได้โดยสิ้นเชิง จนได้อาสวักขยญาณและรู้แจ้งอริยสัจ ๔ จึงควรชื่นชมยินดี

ฉวิโสธนสูตรจึงเป็นแนวทางสำคัญในการตรวจสอบภูมิธรรมที่แท้จริง เน้นย้ำว่าการหลุดพ้นเกิดจากการเข้าใจสภาวะธรรมตามความเป็นจริง การละความยึดมั่น ถอนอาสวะ และมานะโดยสิ้นเชิง.