สุนักขัตตสูตร

สุนักขัตตสูตร เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงแสดงแก่สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน เมืองเวสาลี โดยมีเนื้อหาสำคัญเกี่ยวกับการตรวจสอบความบริสุทธิ์ของพระอรหันต์ และแนวทางปฏิบัติเพื่อป้องกันความเสื่อมจากการหลงผิดในธรรม

ใจความสำคัญของพระสูตรกล่าวถึงกรณีที่มีภิกษุบางรูปพยากรณ์อรหัตตผลต่อหน้าพระพุทธองค์ ซึ่งพระองค์ทรงอธิบายว่ามีทั้งผู้ที่เป็นพระอรหันต์จริงและผู้ที่มี อธิมานะ (ความสำคัญตนผิด) การที่ผู้อื่นจะรู้ได้ยากว่าใครเป็นพระอรหันต์ที่แท้จริงนั้น ขึ้นอยู่กับว่าบุคคลนั้นมีธรรมะที่สอดคล้องกับวิมุตติหรือไม่ พระพุทธองค์จึงทรงอุปมาเรื่อง ลูกศรอาบยาพิษ เพื่ออธิบายถึงการรักษาบาดแผลแห่งกิเลส

• กิเลสและธรรมะเปรียบเทียบ: พระพุทธองค์ทรงเปรียบเทียบว่า ตัณหา คือลูกศร, อวิชชา คือพิษ, สติ คือเครื่องมือค้นหาลูกศร, ปัญญา คือเครื่องมือผ่าตัด, และ พระตถาคต คือศัลยแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ
• การรักษาตน: ผู้ที่บรรลุธรรมแล้วต้องเป็นผู้มีความสำรวมในอายตนะทั้ง 6 (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) หากไม่สำรวมและกลับไปเสพสิ่งที่เป็นอารมณ์ของกิเลส ย่อมเปรียบเสมือนผู้ที่ผ่าลูกศรออกแล้วแต่ไม่ดูแลแผล กลับไปกินอาหารแสลงและตากแดดตากลม จนแผลอักเสบและเป็นอันตรายถึงแก่ความตาย (หรือการเสื่อมจากมรรคผล)
• ข้อปฏิบัติเพื่อความไม่ประมาท: การจะรักษาความหลุดพ้นไว้ได้ ต้องมีความระมัดระวังในการรับรู้อารมณ์ทางตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ ไม่ปล่อยให้กิเลสกลับมาครอบงำจิตใจอีก เหมือนการรักษาแผลให้หายสนิท

บทสรุปของพระสูตรนี้เน้นย้ำว่า ภิกษุผู้หลุดพ้นแล้วย่อมรู้ว่า อุปธิ (กิเลสเครื่องพอกพูน) เป็นต้นเหตุแห่งทุกข์ จึงย่อมไม่หวนกลับไปสู่กามคุณหรือความยึดติดในโลกียธรรมอีก เปรียบได้กับผู้ที่รู้ว่าน้ำดื่มมียาพิษ หรือรู้ว่างูพิษมีอันตราย ย่อมไม่เข้าไปแตะต้องหรือเสพสิ่งนั้นอย่างเด็ดขาด