อนัตตลักขณสูตร

อนัตตลักขณสูตร (สังยุตตนิกาย SN 22.59) เป็นพระสูตรที่สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดง ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้เมืองพาราณสี แก่ปัญจวัคคีย์ภิกษุทั้งห้า หลังจากที่ได้ทรงแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตรแล้วไม่นาน พระสูตรนี้มีความสำคัญอย่างยิ่ง เนื่องจากเป็นพระสูตรที่ทำให้พระปัญจวัคคีย์บรรลุพระอรหันต์รวมกับพระพุทธองค์เป็น ๖ องค์ในโลก

เนื้อหาหลักของอนัตตลักขณสูตรเป็นการอธิบายลักษณะของความเป็นอนัตตา คือความไม่ใช่ตัวตนของขันธ์ ๕ อันได้แก่ รูป (ร่างกาย) เวทนา (ความรู้สึก) สัญญา (ความจำได้หมายรู้) สังขาร (ความคิดปรุงแต่ง) และวิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์) พระพุทธองค์ทรงชี้ให้เห็นว่าขันธ์ทั้งห้านี้ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา หากสิ่งเหล่านี้เป็นตัวตนจริง ก็จะไม่เป็นไปเพื่ออาพาธ (ความเจ็บป่วย ความทุกข์) และบุคคลจะสามารถบังคับบัญชาให้เป็นไปตามปรารถนาได้ เช่น "ขอรูปของเราจงเป็นอย่างนี้ อย่าได้เป็นอย่างนั้น" แต่เพราะขันธ์ ๕ เป็นอนัตตา จึงไม่สามารถบังคับบัญชาได้และย่อมเป็นไปเพื่ออาพาธ

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงสอบถามพระปัญจวัคคีย์ว่า รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง พระปัญจวัคคีย์ทูลตอบว่า "ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า" เมื่อสิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข พระปัญจวัคคีย์ทูลตอบว่า "เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า" และเมื่อสิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือไม่ที่จะพิจารณาเห็นสิ่งนั้นว่า "นั่นของเรา นั่นเป็นเรา นั่นเป็นตัวตนของเรา" พระปัญจวัคคีย์ทูลตอบว่า "ข้อนั้นไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า"

การพิจารณาเห็นว่าสิ่งทั้งหลายไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และไม่ใช่ตัวตน (อนัตตา) นี้ ทำให้จิตเกิดความเบื่อหน่าย คลายกำหนัด และหลุดพ้นจากอาสวะทั้งปวง พระปัญจวัคคีย์ได้น้อมรับพระธรรมเทศนานี้ด้วยความยินดี และขณะที่พระพุทธองค์ทรงแสดงพระสูตรนี้อยู่ จิตของพระปัญจวัคคีย์ทั้งห้าก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่น ทำให้ทุกท่านบรรลุเป็นพระอรหันต์