อนุรุทธสูตร

อนุรุทธสูตร (มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ MN127) เป็นพระสูตรที่พระอนุรุทธะอธิบายความแตกต่างระหว่าง เจโตวิมุตติอันหาประมาณมิได้ (Immeasurable Deliverance of Mind) และ เจโตวิมุตติที่เป็นมหัคคตะ (Exalted Deliverance of Mind) แก่นายช่างไม้ปัญจกังคะ ซึ่งมีความสงสัยว่าธรรมทั้งสองนี้เหมือนหรือแตกต่างกัน

เรื่องราวเริ่มต้นขึ้นเมื่อนายช่างไม้ปัญจกังคะนิมนต์พระอนุรุทธะและภิกษุอีกสามรูปไปรับภัตตาหารที่บ้าน หลังภัตตาหาร นายช่างไม้ได้กราบเรียนถามพระอนุรุทธะเกี่ยวกับความเข้าใจที่ไม่ตรงกันของพระเถระบางรูปที่สอนให้เจริญเจโตวิมุตติทั้งสองแบบนี้ นายช่างไม้เองมีความเห็นว่าธรรมทั้งสองนี้มีอรรถเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น

พระอนุรุทธะได้อธิบายอย่างชัดเจนว่าธรรมทั้งสองประการนี้ มีอรรถต่างกันและมีพยัญชนะต่างกัน โดยชี้แจงดังนี้:

• เจโตวิมุตติอันหาประมาณมิได้ คือ การที่ภิกษุเจริญจิตแผ่เมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขา ไปทั่วทุกทิศทุกทาง ไม่จำกัดขอบเขต ไม่มีประมาณ ไม่มีความพยาบาท ไม่มีเวร ทำให้จิตนั้นไพบูลย์ เป็นใหญ่ ไม่มีประมาณ ซึ่งเป็นการเจริญพรหมวิหาร ๔ อย่างเต็มที่ครอบคลุมโลกธาตุทั้งหมด
• เจโตวิมุตติที่เป็นมหัคคตะ คือ การที่ภิกษุเจริญจิตแผ่ไปในพื้นที่ที่กำหนด เช่น แผ่ไปเท่าโคนต้นไม้ต้นหนึ่ง แผ่ไปเท่าโคนต้นไม้สองสามต้น แผ่ไปเท่าบริเวณหมู่บ้านพร้อมคันนา แผ่ไปเท่ารัฐใหญ่หนึ่งรัฐ สองสามรัฐ หรือแม้กระทั่งแผ่ไปจนสุดขอบมหาสมุทร ซึ่งเป็นการกำหนดขอบเขตในการแผ่จิต แต่จิตที่แผ่ออกไปนั้นยังคงเป็นจิตที่ไพบูลย์และเป็นใหญ่

พระอนุรุทธะได้อุปมาเหมือนดวงประทีปที่ใช้น้ำมันและไส้ประทีปที่บริสุทธิ์ย่อมส่องแสงสว่างไสว ไม่หม่นหมอง ฉันใด ภิกษุผู้มีจิตบริสุทธิ์ปราศจากกิเลสเป็นเครื่องเศร้าหมอง ย่อมเจริญสมาธิได้สว่างไสวฉันนั้น และผู้ที่เจริญเจโตวิมุตติในลักษณะต่างๆ ย่อมไปบังเกิดในหมู่เทพที่มีวรรณะและรัศมีต่างกันไป เช่น เทพผู้มีรัศมีน้อย (ปริตฺตาภา), เทพผู้มีรัศมีหาประมาณมิได้ (อัปปมาณาภา), เทพผู้มีรัศมีเศร้าหมอง (สังขิลิฏฐาภา) และเทพผู้มีรัศมีบริสุทธิ์ (ปริสุทฺธาภา) ขึ้นอยู่กับความบริสุทธิ์และการเพียรปฏิบัติธรรมในอดีต

ท้ายที่สุด พระอภิยะกัจจานะได้กล่าวชื่นชมพระอนุรุทธะที่ได้แสดงธรรมเหล่านี้อย่างชัดเจนและยืนยันข้อเท็จจริงเกี่ยวกับเทวดาเหล่านั้น ซึ่งพระอนุรุทธะกล่าวว่าท่านได้พูดโดยตรงจากที่ท่านได้เห็นและได้สนทนากับเทวดาเหล่านั้นเอง