มหาจัตตารีสกสูตร

มหาจัตตารีสกสูตร (พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ เล่มที่ ๑๑๗) เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงแสดงเกี่ยวกับมรรคมีองค์แปด โดยแบ่งออกเป็นสองประเภทหลัก ได้แก่ มรรคที่เป็นโลกิยะ (สาสวะ) และมรรคที่เป็นโลกุตตระ (อนาสวะ) ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ของพระพุทธศาสนา

พระสูตรนี้เน้นย้ำถึง "สัมมาทิฏฐิ" (ความเห็นชอบ) ว่าเป็นประธานและเป็นผู้นำขององค์มรรคทั้งปวง สัมมาทิฏฐิที่เป็นโลกิยะ หมายถึงความเห็นที่ยังเป็นไปในฝ่ายบุญ ให้ผลแก่ขันธ์ เช่น การเห็นว่าทานที่ให้แล้วมีผล การบวงสรวงมีผล ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วมีอยู่ โลกนี้โลกหน้ามีอยู่ มารดาบิดามีคุณ และสัตว์ผู้เกิดผุดขึ้นมีอยู่ ส่วนสัมมาทิฏฐิที่เป็นโลกุตตระนั้น หมายถึงปัญญาในการเห็นแจ้งมิจฉาทิฏฐิว่าเป็นมิจฉาทิฏฐิ และสัมมาทิฏฐิว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ ซึ่งเป็นองค์มรรคที่ปราศจากอาสวะ และนำไปสู่พระนิพพาน

ในพระสูตรนี้ พระพุทธองค์ได้ทรงอธิบายว่าสัมมาสมาธิของพระอริยะ มีองค์ประกอบ ๗ ประการ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ และสัมมาสติ โดยมีสัมมาทิฏฐิเป็นประธาน เมื่อสัมมาทิฏฐิเกิดขึ้น สัมมาสังกัปปะ (ดำริชอบ) ย่อมพอเหมาะได้ และเมื่อมีสัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา (เจรจาชอบ) ก็ย่อมพอเหมาะได้ เป็นต้น ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์ต่อเนื่องขององค์มรรค

แต่ละองค์ของมรรคมีองค์แปด ทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ จะมีการละมิจฉามรรคและเจริญสัมมามรรค โดยมีสัมมาทิฏฐิ สัมมาวายามะ (พยายามชอบ) และสัมมาสติ (ระลึกชอบ) คอยห้อมล้อมและสนับสนุนอยู่เสมอ การละมิจฉาทิฏฐิเพื่อบรรลุสัมมาทิฏฐิ ความพยายามนั้นคือสัมมาวายามะ และการมีสติในการละและบรรลุนั้นคือสัมมาสติ

โดยสรุป มหาจัตตารีสกสูตรเน้นความสำคัญของการพัฒนาองค์มรรคทั้งแปดประการ โดยมีสัมมาทิฏฐิเป็นหัวใจสำคัญ เพื่อนำไปสู่การละอกุศลธรรม และความเจริญของกุศลธรรม จนกระทั่งบรรลุถึงเป้าหมายสูงสุดคือพระนิพพาน ซึ่งเป็นการดับกิเลสและตัณหาทั้งปวง