Paṭṭhāna-naya

ปัฏฐานนัย

Conditional Relations

24 ปัจจัย เหตุ และผล ปัจจยสังคหวิภาค

ความสัมพันธ์ของธรรมโดยปัจจัย

ปัฏฐานนัยแสดงความสัมพันธ์ที่สภาวธรรมหนึ่งอุปการะแก่อีกสภาวธรรมหนึ่ง โดยจำแนกลักษณะการอุปการะไว้ 24 ประการ ทำให้เห็นว่าจิต เจตสิก และรูปเกิดขึ้นและดำรงไปตามเงื่อนไข มิได้เกิดขึ้นโดยลำพัง

ปัจจัย 24 ประการ

1

เหตุปัจจัย

Hetu-paccaya

เหตุ 6 คือ โลภะ โทสะ โมหะ อโลภะ อโทสะ และอโมหะ เป็นรากฐานอุปการะแก่ธรรมที่เกิดร่วมกัน

2

อารัมมณปัจจัย

Ārammaṇa-paccaya

อารมณ์เป็นปัจจัยแก่นามธรรมที่เข้าไปรับรู้และยึดอารมณ์นั้นเป็นที่ดำเนินไป

3

อธิปติปัจจัย

Adhipati-paccaya

ธรรมที่มีกำลังเด่นเป็นใหญ่ อุปการะให้ธรรมที่สัมพันธ์กันดำเนินไปตามอำนาจของตน

4

อนันตรปัจจัย

Anantara-paccaya

จิตและเจตสิกที่ดับไป เป็นปัจจัยให้จิตและเจตสิกดวงถัดไปเกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่าง

5

สมนันตรปัจจัย

Samanantara-paccaya

นามธรรมดวงก่อนอุปการะแก่นามธรรมดวงหลังให้เกิดสืบต่อกันอย่างเป็นลำดับ

6

สหชาตปัจจัย

Sahajāta-paccaya

ธรรมที่เกิดพร้อมกันในขณะเดียวกัน อุปการะแก่กันในเวลาที่เกิดขึ้น

7

อัญญมัญญปัจจัย

Aññamañña-paccaya

ธรรมที่เกิดร่วมกันอาศัยและค้ำจุนซึ่งกันและกันให้ตั้งอยู่ได้

8

นิสสยปัจจัย

Nissaya-paccaya

ธรรมที่เป็นที่อาศัยหรือพื้นฐาน รองรับให้ธรรมอื่นเกิดขึ้นและดำรงอยู่ได้

9

อุปนิสสยปัจจัย

Upanissaya-paccaya

ธรรมที่เป็นเหตุสนับสนุนอย่างมีกำลังแก่การเกิดขึ้นของธรรมอื่น

10

ปุเรชาตปัจจัย

Purejāta-paccaya

ธรรมที่เกิดก่อน โดยเฉพาะรูปที่เกิดก่อน เป็นปัจจัยแก่ธรรมซึ่งเกิดภายหลัง

11

ปัจฉาชาตปัจจัย

Pacchājāta-paccaya

นามธรรมที่เกิดภายหลัง อุปการะแก่รูปธรรมที่เกิดก่อนให้ดำรงต่อไป

12

อาเสวนปัจจัย

Āsevana-paccaya

ชวนจิตที่เกิดซ้ำต่อเนื่อง อุปการะให้ชวนจิตดวงถัดไปมีกำลังและความชำนาญยิ่งขึ้น

13

กัมมปัจจัย

Kamma-paccaya

เจตนากรรมเป็นปัจจัยให้เกิดวิบากและรูปที่เกิดจากกรรม ทั้งในขณะเดียวกันและต่างขณะ

14

วิปากปัจจัย

Vipāka-paccaya

นามธรรมที่เป็นผลของกรรม อุปการะแก่ธรรมที่เกิดร่วมกันโดยความสงบไม่ขวนขวาย

15

อาหารปัจจัย

Āhāra-paccaya

อาหาร 4 เป็นเครื่องหล่อเลี้ยงและสนับสนุนนามธรรมกับรูปธรรมให้ดำรงอยู่

16

อินทรียปัจจัย

Indriya-paccaya

อินทรีย์ทำหน้าที่เป็นใหญ่และควบคุมธรรมที่เกี่ยวข้องให้เป็นไปตามหน้าที่ของตน

17

ฌานปัจจัย

Jhāna-paccaya

องค์ฌานอุปการะแก่จิตและเจตสิกที่เกิดร่วมกัน ให้จิตเพ่งและตั้งมั่นในอารมณ์

18

มัคคปัจจัย

Magga-paccaya

องค์มรรคอุปการะแก่ธรรมที่เกิดร่วมกัน ทำหน้าที่นำธรรมไปตามทางที่ถูกต้อง

19

สัมปยุตตปัจจัย

Sampayutta-paccaya

นามธรรมที่เกิดร่วมกัน รู้อารมณ์เดียวกัน มีที่อาศัยเดียวกัน และดับพร้อมกัน อุปการะแก่กัน

20

วิปปยุตตปัจจัย

Vippayutta-paccaya

นามธรรมและรูปธรรมที่ไม่ประกอบร่วมกัน แต่อุปการะแก่กันตามความสัมพันธ์ของแต่ละฝ่าย

21

อัตถิปัจจัย

Atthi-paccaya

ธรรมที่กำลังมีอยู่และยังไม่ดับ เป็นปัจจัยอุปการะแก่ธรรมอื่นในขณะนั้น

22

นัตถิปัจจัย

Natthi-paccaya

นามธรรมที่ดับและไม่มีอยู่แล้ว เปิดโอกาสให้นามธรรมดวงถัดไปเกิดขึ้น

23

วิคตปัจจัย

Vigata-paccaya

การปราศไปของจิตและเจตสิกดวงก่อน เป็นปัจจัยแก่การเกิดขึ้นของนามธรรมดวงต่อไป

24

อวิคตปัจจัย

Avigata-paccaya

ธรรมที่ยังไม่ปราศไปและยังปรากฏอยู่ อุปการะแก่ธรรมอื่นที่สัมพันธ์กัน

สารบัญพระไตรปิฎก · Tipiṭaka