Paccaya-saṅgaha-vibhāga

ปัจจยสังคหวิภาค

Compendium of Conditional Relations

12 องค์ปฏิจจสมุปบาท 24 ปัจจัย ปริเฉทที่ 8

ธรรมที่อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น

ปัจจยสังคหวิภาคประมวลความสัมพันธ์ของสังขตธรรมที่เกิดขึ้นโดยอาศัยเหตุปัจจัย แสดงเป็น 2 นัย คือ ปฏิจจสมุปบาทนัย ซึ่งแสดงลำดับการเกิดขึ้นแห่งทุกข์ และปัฏฐานนัย ซึ่งจำแนกความสัมพันธ์ด้วยปัจจัย 24 ประการ

การแสดงปัจจัย 2 นัย

ปฏิจจสมุปบาท 12 องค์

ปฏิจจสมุปบาทแสดงความเกิดขึ้นโดยอาศัยกันของธรรม ตั้งแต่อวิชชาเป็นปัจจัยแก่สังขาร จนถึงชาติ ชรา และมรณะ

1

อวิชชา

ความไม่รู้ตามความเป็นจริง โดยเฉพาะความไม่รู้อริยสัจ 4

2

สังขาร

สภาพธรรมที่ปรุงแต่ง ได้แก่ เจตนากรรมฝ่ายกุศลและอกุศล

3

วิญญาณ

จิตที่รู้อารมณ์ ซึ่งเกิดขึ้นโดยมีสังขารเป็นปัจจัย

4

นามรูป

นามธรรมและรูปธรรมที่อาศัยวิญญาณเกิดขึ้น

5

สฬายตนะ

อายตนะภายใน 6 คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ

6

ผัสสะ

การกระทบกันของอายตนะ อารมณ์ และวิญญาณ

7

เวทนา

ความรู้สึกสุข ทุกข์ หรือไม่สุขไม่ทุกข์ที่เกิดจากผัสสะ

8

ตัณหา

ความทะยานอยากและความติดข้องในอารมณ์

9

อุปาทาน

ความยึดมั่นถือมั่นในอารมณ์และความเห็น

10

ภพ

กัมมภพและอุปปัตติภพที่มีอุปาทานเป็นปัจจัย

11

ชาติ

ความเกิดขึ้นของขันธ์และอายตนะในภพใหม่

12

ชรามรณะ

ความแก่และความตาย พร้อมทั้งความโศกและทุกข์ที่เนื่องกัน

ปัจจัย 24 ประการ

ปัฏฐานนัยจำแนกความสัมพันธ์ที่ธรรมทั้งหลายอุปการะแก่กันไว้ 24 ประการ

1

เหตุปัจจัย

เหตุ 6 คือ โลภะ โทสะ โมหะ อโลภะ อโทสะ และอโมหะ เป็นรากฐานอุปการะแก่ธรรมที่ประกอบร่วมกัน

2

อารัมมณปัจจัย

อารมณ์ที่จิตและเจตสิกเข้าไปรับรู้ เป็นสิ่งอุปการะแก่นามธรรมที่รู้อารมณ์นั้น

3

อธิปติปัจจัย

ธรรมที่มีกำลังเด่นเป็นใหญ่ ทำให้ธรรมที่เกิดร่วมกันดำเนินไปตามอำนาจของตน

4

อนันตรปัจจัย

จิตและเจตสิกที่ดับไป เป็นปัจจัยให้จิตและเจตสิกดวงถัดไปเกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่าง

5

สมนันตรปัจจัย

จิตดวงก่อนอุปการะแก่จิตดวงหลังให้เกิดสืบต่อกันอย่างเป็นลำดับโดยไม่มีช่องว่าง

6

สหชาตปัจจัย

ธรรมที่เกิดพร้อมกันในขณะเดียวกัน อุปการะแก่กันและกันในเวลาที่เกิดขึ้น

7

อัญญมัญญปัจจัย

ธรรมที่อาศัยและค้ำจุนซึ่งกันและกัน เหมือนสิ่งหลายอย่างที่ตั้งอยู่ได้ด้วยการพึ่งพากัน

8

นิสสยปัจจัย

ธรรมที่เป็นที่อาศัยหรือพื้นฐาน รองรับให้ธรรมอื่นเกิดขึ้นและดำรงอยู่ได้

9

อุปนิสสยปัจจัย

ธรรมที่เป็นเหตุสนับสนุนอย่างมีกำลังแก่การเกิดขึ้นของธรรมอื่น

10

ปุเรชาตปัจจัย

ธรรมที่เกิดก่อน โดยเฉพาะรูปที่เกิดก่อน เป็นปัจจัยแก่ธรรมซึ่งเกิดภายหลัง

11

ปัจฉาชาตปัจจัย

นามธรรมที่เกิดภายหลัง อุปการะแก่รูปธรรมที่เกิดก่อนให้ดำรงต่อไป

12

อาเสวนปัจจัย

ชวนจิตที่เกิดซ้ำต่อเนื่อง อุปการะให้ชวนจิตดวงถัดไปมีกำลังและความชำนาญยิ่งขึ้น

13

กัมมปัจจัย

เจตนากรรมเป็นปัจจัยให้เกิดวิบากและรูปที่เกิดจากกรรม ทั้งในขณะเดียวกันและต่างขณะ

14

วิปากปัจจัย

นามธรรมที่เป็นผลของกรรม อุปการะแก่ธรรมที่เกิดร่วมกันโดยความสงบไม่ขวนขวาย

15

อาหารปัจจัย

อาหาร 4 เป็นเครื่องหล่อเลี้ยงและสนับสนุนให้นามธรรมกับรูปธรรมดำรงอยู่

16

อินทรียปัจจัย

อินทรีย์ทำหน้าที่เป็นใหญ่และควบคุมธรรมที่เกี่ยวข้องให้เป็นไปตามหน้าที่ของตน

17

ฌานปัจจัย

องค์ฌานอุปการะแก่จิตและเจตสิกที่เกิดร่วมกัน ให้จิตเพ่งและตั้งมั่นในอารมณ์

18

มัคคปัจจัย

องค์มรรคอุปการะแก่ธรรมที่เกิดร่วมกัน ทำหน้าที่นำออกจากทางผิดและมุ่งสู่ทางที่ถูก

19

สัมปยุตตปัจจัย

นามธรรมที่เกิดร่วมกัน รู้อารมณ์เดียวกัน มีที่อาศัยเดียวกัน และดับพร้อมกัน อุปการะแก่กัน

20

วิปปยุตตปัจจัย

นามธรรมและรูปธรรมที่ไม่ประกอบร่วมกัน แต่อุปการะแก่กันตามความสัมพันธ์ของแต่ละฝ่าย

21

อัตถิปัจจัย

ธรรมที่กำลังมีอยู่และยังไม่ดับ เป็นปัจจัยอุปการะแก่ธรรมอื่นในขณะนั้น

22

นัตถิปัจจัย

นามธรรมที่ดับและไม่มีอยู่แล้ว เปิดโอกาสให้จิตกับเจตสิกดวงถัดไปเกิดขึ้น

23

วิคตปัจจัย

การปราศไปของจิตและเจตสิกดวงก่อน เป็นปัจจัยแก่การเกิดขึ้นของนามธรรมดวงต่อไป

24

อวิคตปัจจัย

ธรรมที่ยังไม่ปราศไปและยังปรากฏอยู่ อุปการะแก่ธรรมอื่นที่สัมพันธ์กัน

สารบัญพระไตรปิฎก · Tipiṭaka