มหากัจจานภัทเทกรัตตสูตร

มหากัจจานภัทเทกรัตตสูตร เป็นหนึ่งในพระสูตรที่สำคัญในมัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ (MN 133) โดยพระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงหลักธรรมโดยย่อเกี่ยวกับ "ผู้มีราตรีหนึ่งเจริญ" (ภัทเทกรัตตะ) แก่ภิกษุทั้งหลาย ซึ่งท่านพระมหากัจจายนะได้นำไปอธิบายขยายความโดยพิสดารในภายหลัง

หัวใจของพระสูตรนี้คือ "ภัทเทกรัตตคาถา" ซึ่งสอนถึงการใช้ชีวิตในปัจจุบันขณะอย่างมีสติสัมปชัญญะ โดยมีใจความว่า “บุคคลไม่ควรคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ไม่ควรมุ่งหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึง สิ่งใดล่วงไปแล้ว สิ่งนั้นก็เป็นอันละไปแล้ว และสิ่งที่ยังไม่มาถึงก็เป็นอันยังไม่ถึง” ผู้ใดเห็นแจ้งธรรมปัจจุบัน ไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลนในธรรมนั้น พึงเจริญธรรมนั้นเนือง ๆ พึงทำความเพียรเสียในวันนี้ เพราะใครเล่าจะรู้ความตายในวันพรุ่งนี้ พระมุนีผู้สงบย่อมเรียกผู้ที่ปฏิบัติอย่างไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันและกลางคืนนั้นว่า "ผู้มีราตรีหนึ่งเจริญ"

ท่านพระมหากัจจายนะได้อธิบายขยายความว่า การคำนึงถึงสิ่งที่ล่วงแล้วหรือมุ่งหวังสิ่งที่ยังไม่มาถึงนั้น เกิดขึ้นเมื่อบุคคลเพลิดเพลินด้วยฉันทราคะในอายตนะทั้ง ๖ (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) และอารมณ์ของอายตนะนั้น ๆ ส่วนการ "ติดอยู่ในธรรมปัจจุบัน" คือ การที่ปุถุชนมองเห็นขันธ์ ๕ (รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ) โดยความเป็นอัตตา หรืออัตตาเป็นของขันธ์ ๕ หรือขันธ์ ๕ อยู่ในอัตตา หรืออัตตาอยู่ในขันธ์ ๕ ตรงกันข้าม "การไม่ติดอยู่ในธรรมปัจจุบัน" คือ การที่อริยสาวกไม่มองเห็นขันธ์ ๕ โดยความเป็นอัตตา ไม่มีความยึดมั่นถือมั่นในขันธ์เหล่านั้น ด้วยปัญญาเห็นชอบ

สรุปคือ พระสูตรนี้เน้นย้ำถึงความสำคัญของการเจริญสติในปัจจุบันขณะ ละทิ้งความอาลัยในอดีตและความทะยานอยากในอนาคต มุ่งมั่นปฏิบัติธรรมด้วยความเพียร ไม่ยึดมั่นในขันธ์ ๕ เพื่อให้เข้าถึงความสงบและความหลุดพ้นจากกิเลส