อริฏฐสูตร

สรุปเนื้อหา อริฏฐสูตร โดยย่อ

อริฏฐสูตร (สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค อานาปานสังยุตต์) เป็นพระสูตรสำคัญที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงวิธีเจริญอานาปานสติ (สติกำหนดลมหายใจเข้าออก) อย่างละเอียดและสมบูรณ์แบบแก่ภิกษุทั้งหลาย โดยมีพระอริฏฐะเป็นผู้ทูลถาม ณ กรุงสาวัตถี ในเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี

เรื่องเริ่มต้นขึ้นเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า พวกเธอยังเจริญอานาปานสติอยู่หรือไม่ พระอริฏฐะได้กราบทูลว่า ข้าพระองค์เจริญอานาปานสติอยู่ และอธิบายวิธีการเจริญของตนว่า "ข้าพระองค์ละกามฉันท์ในกามที่ล่วงไปแล้ว กามฉันท์ในกามที่ยังไม่มาถึงของข้าพระองค์ก็ปราศไปแล้ว ปฏิฆสัญญาในธรรมทั้งหลายทั้งที่เป็นภายในและภายนอก ข้าพระองค์กำจัดเสียแล้ว ข้าพระองค์มีสติหายใจเข้า มีสติหายใจออก"

พระพุทธเจ้าตรัสรับรองว่าอานาปานสตินั้นมีอยู่ แต่ยังไม่บริบูรณ์โดยพิสดาร จึงตรัสสอนวิธีเจริญอานาปานสติให้บริบูรณ์โดยละเอียด โดยเริ่มจากการที่ภิกษุไปสู่ป่า โคนไม้ หรือเรือนว่าง นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า มีสติหายใจเข้า มีสติหายใจออก

จากนั้น พระพุทธเจ้าได้ทรงอธิบายขั้นตอนการฝึกอานาปานสติ 16 ขั้นตอน ซึ่งแบ่งออกเป็น 4 หมวด ได้แก่

หมวดกายานุปัสสนาสติปัฏฐาน (การพิจารณากาย):

1. เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่าหายใจเข้ายาว เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่าหายใจออกยาว
2. เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่าหายใจเข้าสั้น เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่าหายใจออกสั้น
3. สำเหนียกอยู่ว่า จักรู้พร้อมซึ่งกายทั้งปวง (ลมหายใจ) หายใจเข้า สำเหนียกอยู่ว่า จักรู้พร้อมซึ่งกายทั้งปวง หายใจออก
4. สำเหนียกอยู่ว่า จักยังกายสังขารให้รำงับ หายใจเข้า สำเหนียกอยู่ว่า จักยังกายสังขารให้รำงับ หายใจออก

หมวดเวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน (การพิจารณาเวทนา):

5. สำเหนียกอยู่ว่า จักเสวยปีติ (ความอิ่มใจ) หายใจเข้า สำเหนียกอยู่ว่า จักเสวยปีติ หายใจออก
6. สำเหนียกอยู่ว่า จักเสวยสุข (ความสบายใจ) หายใจเข้า สำเหนียกอยู่ว่า จักเสวยสุข หายใจออก
7. สำเหนียกอยู่ว่า จักรู้พร้อมซึ่งจิตสังขาร (ความปรุงแต่งทางใจ) หายใจเข้า สำเหนียกอยู่ว่า จักรู้พร้อมซึ่งจิตสังขาร หายใจออก
8. สำเหนียกอยู่ว่า จักยังจิตสังขารให้รำงับ หายใจเข้า สำเหนียกอยู่ว่า จักยังจิตสังขารให้รำงับ หายใจออก

หมวดจิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน (การพิจารณาจิต):

9. สำเหนียกอยู่ว่า จักรู้พร้อมซึ่งจิต หายใจเข้า สำเหนียกอยู่ว่า จักรู้พร้อมซึ่งจิต หายใจออก
10. สำเหนียกอยู่ว่า จักทำจิตให้ร่าเริง หายใจเข้า สำเหนียกอยู่ว่า จักทำจิตให้ร่าเริง หายใจออก
11. สำเหนียกอยู่ว่า จักตั้งจิตให้มั่น หายใจเข้า สำเหนียกอยู่ว่า จักตั้งจิตให้มั่น หายใจออก
12. สำเหนียกอยู่ว่า จักเปลื้องจิต (ออกจากกิเลส) หายใจเข้า สำเหนียกอยู่ว่า จักเปลื้องจิต หายใจออก

หมวดธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน (การพิจารณาธรรม):

13. สำเหนียกอยู่ว่า จักพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง หายใจเข้า สำเหนียกอยู่ว่า จักพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง หายใจออก
14. สำเหนียกอยู่ว่า จักพิจารณาเห็นความคลายกำหนัด (วิราคะ) หายใจเข้า สำเหนียกอยู่ว่า จักพิจารณาเห็นความคลายกำหนัด หายใจออก
15. สำเหนียกอยู่ว่า จักพิจารณาเห็นความดับ (นิโรธ) หายใจเข้า สำเหนียกอยู่ว่า จักพิจารณาเห็นความดับ หายใจออก
16. สำเหนียกอยู่ว่า จักพิจารณาเห็นความสละคืน (ปฏินิสสัคคะ) หายใจเข้า สำเหนียกอยู่ว่า จักพิจารณาเห็นความสละคืน หายใจออก

อริฏฐสูตรจึงเป็นบทสรุปที่ชัดเจนของการเจริญอานาปานสติอันนำไปสู่ความบริบูรณ์แห่งปัญญาและการหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวง ซึ่งเป็นหนทางสู่การบรรลุอรหัตตผล.