ทุติยกัณฏกีสูตร

ทุติยกัณฏกีสูตร (SN 52.5) เป็นพระสูตรหนึ่งในสังยุตตนิกาย อนุรุทธสังยุตต์ ซึ่งเป็นหมวดที่รวบรวมพระสูตรเกี่ยวกับการสนทนาธรรมกับพระอนุรุทธเถระ. พระสูตรนี้เกิดขึ้นที่ป่าหนามที่เมืองสาเกต โดยมีเนื้อหาสำคัญเกี่ยวกับการสนทนาระหว่างพระสารีบุตรและพระอนุรุทธะ.

ในพระสูตรนี้ พระสารีบุตรได้กราบเรียนถามพระอนุรุทธะว่า "ภิกษุผู้เป็นพระอรหันต์ ควรเข้าถึงและอยู่ด้วยธรรมอะไร?" ซึ่งเป็นคำถามที่มุ่งเน้นไปที่การปฏิบัติและภูมิธรรมของพระอริยบุคคลผู้บรรลุธรรมสูงสุดแล้ว.

พระอนุรุทธะได้ตอบคำถามของพระสารีบุตรว่า "ภิกษุผู้เป็นพระอรหันต์ ควรเข้าถึงและอยู่ด้วยการพิจารณาสติปัฏฐาน ๔" ซึ่งประกอบด้วย:

๑. การพิจารณากายในกาย (กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน) คือ การมีสติระลึกรู้เท่าทันกายนี้ตามความเป็นจริง เช่น พิจารณาอิริยาบถต่างๆ การเคลื่อนไหว การตั้งอยู่ การนอน หรือพิจารณาส่วนประกอบของร่างกายที่ไม่สวยงาม.

๒. การพิจารณาเวทนาในเวทนา (เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน) คือ การมีสติระลึกรู้เท่าทันความรู้สึกต่างๆ ที่เกิดขึ้น ทั้งสุข เวทนา ทุกข์ เวทนา และอุเบกขา เวทนา ไม่ว่าจะเกิดทางกายหรือทางใจ.

๓. การพิจารณาจิตในจิต (จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน) คือ การมีสติระลึกรู้เท่าทันสภาพของจิตใจที่เปลี่ยนแปลงไป เช่น จิตมีราคะ จิตไม่มีราคะ จิตมีโทสะ จิตไม่มีโทสะ จิตมีโมหะ จิตไม่มีโมหะ เป็นต้น.

๔. การพิจารณาธรรมในธรรม (ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน) คือ การมีสติระลึกรู้เท่าทันธรรมะต่างๆ ที่เกิดขึ้น เช่น นิวรณ์ ๕ ขันธ์ ๕ อายตนะ ๖ โพชฌงค์ ๗ หรืออริยสัจ ๔ เพื่อให้เห็นความจริงของธรรมะเหล่านั้น.

คำตอบของพระอนุรุทธะชี้ให้เห็นว่า แม้พระอรหันต์ผู้ที่ได้บรรลุธรรมแล้ว ก็ยังคงดำรงอยู่ในสติปัฏฐาน ๔ ซึ่งเป็นการรักษาจิตให้อยู่ในความไม่ประมาท และเป็นการอยู่ด้วยธรรมอันเป็นพื้นฐานสำคัญของการปฏิบัติในพระพุทธศาสนา แม้จะพ้นจากกิเลสทั้งปวงแล้วก็ตาม.