ปฐมอานันทสูตร

สรุปเนื้อหา ปฐมอานันทสูตร โดยย่อ

ปฐมอานันทสูตร ในสังยุตตนิกาย มหาวารวรรค เป็นพระสูตรสำคัญที่พระอานนท์เถระได้กราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้า ณ กรุงสาวัตถี ถึงแนวทางปฏิบัติที่ร้อยรัดธรรมะต่าง ๆ เข้าไว้ด้วยกันอย่างเป็นระบบ เพื่อนำไปสู่การหลุดพ้น

พระอานนท์ได้ทูลถามว่า ธรรมอย่างหนึ่งที่เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังธรรม ๔ ประการให้บริบูรณ์ ธรรม ๔ ประการที่เจริญแล้ว ย่อมยังธรรม ๗ ประการให้บริบูรณ์ และธรรม ๗ ประการที่เจริญแล้ว ย่อมยังธรรม ๒ ประการให้บริบูรณ์นั้นมีอยู่หรือไม่ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า "มีอยู่ อานนท์"

พระพุทธองค์ทรงอธิบายว่า ธรรมอย่างหนึ่งนั้นคือ "สมาธิอันสัมปยุตด้วยอานาปานสติ" (สมาธิที่ประกอบด้วยสติกำหนดลมหายใจเข้าออก) เมื่อภิกษุเจริญและกระทำให้มากแล้ว ย่อมยัง "สติปัฏฐาน ๔" ให้บริบูรณ์ สติปัฏฐาน ๔ ที่เจริญแล้ว ย่อมยัง "โพชฌงค์ ๗" ให้บริบูรณ์ และโพชฌงค์ ๗ ที่เจริญแล้ว ย่อมยัง "วิชชาและวิมุตติ" (ความรู้แจ้งและความหลุดพ้น) ให้บริบูรณ์

การเจริญอานาปานสติสมาธิ เริ่มด้วยการที่ภิกษุอยู่ในป่า โคนไม้ หรือเรือนว่าง นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า มีสติหายใจเข้า มีสติหายใจออก รู้ชัดว่าหายใจออกยาวหรือสั้น และฝึกปฏิบัติตามขั้นตอนต่าง ๆ ได้แก่ การกำหนดรู้กายสังขาร (ลมหายใจ) การระงับกายสังขาร การกำหนดรู้ปีติสุข การระงับจิตตสังขาร การกำหนดรู้จิต การยังจิตให้ร่าเริง การตั้งจิตมั่น การเปลื้องจิต ตลอดจนการพิจารณาเห็นอนิจจัง วิราคะ นิโรธะ และปฏินิสสัคคะ (การสละคืน)

เมื่อภิกษุเจริญอานาปานสติอย่างละเอียดลออเช่นนี้ ย่อมเป็นการบำเพ็ญสติปัฏฐาน ๔ กล่าวคือ เมื่อกำหนดลมหายใจเข้าออกที่สัมพันธ์กับกาย ก็เป็น "กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน" เมื่อกำหนดรู้ปีติสุขที่เกิดขึ้น ก็เป็น "เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน" เมื่อกำหนดรู้และบริหารจิต ก็เป็น "จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน" และเมื่อพิจารณาธรรมอันเป็นไปแห่งวิราคะ นิโรธะ ปฏินิสสัคคะ ก็เป็น "ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน"

สติปัฏฐาน ๔ ที่ได้รับการเจริญแล้ว ย่อมยัง "โพชฌงค์ ๗" ให้บริบูรณ์ กล่าวคือ เมื่อสติของผู้ปฏิบัติมั่นคง ย่อมเป็น "สติสัมโพชฌงค์" เมื่อพิจารณาไตร่ตรองธรรมนั้นด้วยปัญญา ย่อมเป็น "ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์" เมื่อมีความเพียรไม่ย่อหย่อน ย่อมเป็น "วิริยสัมโพชฌงค์" เมื่อปีติเกิดขึ้น ย่อมเป็น "ปีติสัมโพชฌงค์" เมื่อกายและจิตสงบระงับ ย่อมเป็น "ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์" เมื่อจิตตั้งมั่นเป็นหนึ่ง ย่อมเป็น "สมาธิสัมโพชฌงค์" และเมื่อวางเฉยในอารมณ์นั้น ย่อมเป็น "อุเบกขาสัมโพชฌงค์"

โพชฌงค์ ๗ ที่ได้รับการเจริญแล้ว ย่อมนำไปสู่ "วิชชาและวิมุตติ" ซึ่งเป็นจุดมุ่งหมายสูงสุดในการปฏิบัติธรรม คือความรู้แจ้งเห็นจริงในอริยสัจ ๔ และความหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวง