เวสาลีสูตร

เวสาลีสูตร สังยุตตนิกาย SN 54.9 กล่าวถึงเหตุการณ์ที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้เมืองเวสาลี ในคราวหนึ่ง พระองค์ได้ทรงแสดงอสุภกถาแก่ภิกษุทั้งหลายโดยอเนกปริยาย ตรัสสรรเสริญคุณแห่งอสุภกรรมฐานและการเจริญอสุภะ

หลังจากนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเข้าที่หลีกเร้นเป็นเวลาครึ่งเดือน โดยมิให้ภิกษุรูปใดเข้าเฝ้า ยกเว้นผู้ถวายภัตตาหาร ภิกษุทั้งหลายซึ่งได้ฟังอสุภกถา ต่างก็น้อมใจเจริญอสุภกรรมฐานอย่างเคร่งครัด จนเกิดความอึดอัด ระอา และเกลียดกายนี้อย่างมาก ถึงกับแสวงหาอาวุธเพื่อปลงชีวิตตนเอง ในแต่ละวัน มีภิกษุปลงชีวิตตนเองไปถึงสิบ ยี่สิบ หรือสามสิบรูป

เมื่อครบกำหนดครึ่งเดือน พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่หลีกเร้น และทรงสอบถามพระอานนท์ว่าเหตุใดภิกษุสงฆ์จึงดูเบาบางลง พระอานนท์ได้กราบทูลเรื่องราวทั้งหมดที่เกิดขึ้น แล้วทูลขอให้พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมอีกวิธีหนึ่ง เพื่อให้ภิกษุสงฆ์ดำรงอยู่ในอรหัตตผลได้

พระผู้มีพระภาคจึงมีรับสั่งให้ประชุมภิกษุทั้งหลาย และทรงแสดง "อานาปานสติสมาธิ" (สมาธิอันสัมปยุตด้วยสติกำหนดลมหายใจเข้าออก) พระองค์ทรงอธิบายว่า อานาปานสติสมาธินี้เมื่อเจริญและทำให้มากแล้ว จะเป็นธรรมอันสงบ ประณีต เป็นสุข และยังอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วให้สงบระงับไปได้โดยพลัน เปรียบเหมือนฝนตกหนักย่อมชะล้างธุลีละอองที่ฟุ้งขึ้นในเดือนสุดท้ายของฤดูร้อนให้หายไป การเจริญอานาปานสตินี้ประกอบด้วยการหายใจเข้า-ออกอย่างมีสติ การกำหนดรู้กายสังขาร จิตสังขาร ปีติ สุข และการพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง ความคลายกำหนัด ความดับ และความสละคืน