สาเกตสูตร

สาเกตสูตร (สังยุตตนิกาย SN 48.43) เป็นพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ป่าอัญชนมฤคทายวัน ใกล้เมืองสาเกต ได้ตรัสถามภิกษุทั้งหลายถึงปริยายที่อินทรีย์ ๕ ประการ อาศัยแล้วย่อมเป็นพละ ๕ ประการ และที่พละ ๕ ประการ อาศัยแล้วย่อมเป็นอินทรีย์ ๕ ประการ. เมื่อภิกษุทั้งหลายทูลตอบว่ามีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่ง พระองค์จึงทรงอธิบายธรรมนี้.

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า สิ่งใดเป็นสัทธินทรีย์ (อินทรีย์คือศรัทธา) สิ่งนั้นก็เป็นสัทธาพละ (พละคือศรัทธา) สิ่งใดเป็นสัทธาพละ สิ่งนั้นก็เป็นสัทธินทรีย์. เช่นเดียวกันนี้สำหรับวิริยินทรีย์ (อินทรีย์คือความเพียร) และวิริยพละ (พละคือความเพียร), สตินทรีย์ (อินทรีย์คือสติ) และสติพละ (พละคือสติ), สมาธินทรีย์ (อินทรีย์คือสมาธิ) และสมาธิพละ (พละคือสมาธิ), รวมถึงปัญญินทรีย์ (อินทรีย์คือปัญญา) และปัญญาพละ (พละคือปัญญา).

พระองค์ทรงอุปมาเรื่องนี้ด้วยแม่น้ำที่ไหลไปทางทิศตะวันออก มีเกาะอยู่กลางแม่น้ำ. ปริยายที่กระแสแห่งแม่น้ำนั้นนับว่าเป็นกระแสเดียว คือ น้ำที่อยู่ทางทิศตะวันออกและทิศตะวันตกของเกาะ. ส่วนปริยายที่นับว่าเป็นสองกระแส คือ น้ำที่อยู่ทางทิศเหนือและทิศใต้ของเกาะ. ฉันใดก็ดี อินทรีย์ ๕ และพละ ๕ ก็มีความสัมพันธ์กันอย่างแยกไม่ออกเช่นนั้น.

สาเกตสูตรนี้จึงชี้ให้เห็นว่า เมื่ออินทรีย์ ๕ ได้รับการเจริญและทำให้มากแล้ว ย่อมกลายเป็นพละ ๕ ที่มีกำลังมั่นคง. การพัฒนาอินทรีย์ ๕ ประการนี้ให้สมบูรณ์ จะนำไปสู่การกระทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติและปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปในปัจจุบัน.