จูฬสุญญตสูตร

พระสูตรนี้กล่าวถึงพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่บุพพาราม ในเรือนยอดของนางวิสาขา ณ เมืองสาวัตถี

ท่านพระอานนท์ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า ตนจำได้ว่าพระองค์เคยตรัสสอนเรื่องการเจริญ สุญญตวิหารธรรม (สุญญตาผลสมาบัติ มีพระนิพพานเป็นอารมณ์) เป็นประจำ ซึ่งพระผู้มีพระภาคก็ทรงยืนยันว่าท่านพระอานนท์จำได้ถูกต้อง และพระองค์ก็ยังคงเจริญสุญญตาเป็นประจำ

พระผู้มีพระภาคทรงอธิบายเปรียบเทียบว่า เหมือนเรือนยอดของนางวิสาขาที่ว่างเปล่าจากช้าง โค ม้า ทองและเงิน แต่ก็มิได้ว่างเปล่าจากหมู่ภิกษุ (คือสิ่งที่มีอยู่) ฉันใด ภิกษุพึงเจริญสุญญตาโดยการเพิกถอนสัญญาต่างๆ ออกไปเป็นลำดับ

การเจริญสุญญตาอย่างแท้จริงนั้น เป็นลำดับขั้นตอนที่ลึกซึ้งยิ่งขึ้นไปดังนี้:

• การกำหนดความว่างจากสิ่งภายนอก: ภิกษุไม่ใส่ใจสัญญาในบ้านและสัญญาในมนุษย์ พุ่งจิตไปใน สัญญาป่า ว่างเปล่าจากสัญญาในบ้านและในมนุษย์ เหลือแต่สัญญาป่า (ซึ่งเป็นทุกข์เล็กน้อย)
• การกำหนดความว่างจากส่วนหนึ่งของโลก: ไม่ใส่ใจสัญญาในมนุษย์และสัญญาป่า พุ่งจิตไปใน ปฐวีสัญญา (ความหมายรู้ดิน) ว่างเปล่าจากสัญญาในมนุษย์และสัญญาป่า เหลือแต่ปฐวีสัญญา (ซึ่งเป็นทุกข์เล็กน้อย)
• การกำหนดความว่างจากรูปฌานและอรูปฌาน:
  • ไม่ใส่ใจสัญญาป่าและปฐวีสัญญา พุ่งจิตไปใน อากาสานัญจายตนสัญญา (ความหมายรู้ในอากาศอันหาที่สุดมิได้)
  • ไม่ใส่ใจปฐวีสัญญาและอากาสานัญจายตนสัญญา พุ่งจิตไปใน วิญญาณัญจายตนสัญญา (ความหมายรู้ในวิญญาณอันหาที่สุดมิได้)
  • ไม่ใส่ใจอากาสานัญจายตนสัญญาและวิญญาณัญจายตนสัญญา พุ่งจิตไปใน อากิญจัญญายตนสัญญา (ความหมายรู้ในภาวะที่ไม่มีอะไร)
  • ไม่ใส่ใจวิญญาณัญจายตนสัญญาและอากิญจัญญายตนสัญญา พุ่งจิตไปใน เนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา (ความหมายรู้ในภาวะที่มีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่)
  ในแต่ละขั้น จิตจะว่างเปล่าจากสัญญาที่เพิกถอนไป แต่ก็ยังเหลือสัญญาที่ตั้งอาศัยอยู่ (ซึ่งเป็นทุกข์เล็กน้อย)
• การเข้าถึงอัปปณิหิตเจโตสมาธิ (สมาธิอันไม่มีนิมิต): ภิกษุไม่ใส่ใจอากิญจัญญายตนสัญญาและเนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา พุ่งจิตไปใน อัปปณิหิตเจโตสมาธิ เมื่อจิตหลุดพ้นจากอาสวกิเลส ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา และอวิชชา ย่อมรู้ว่า "ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป" ในภาวะนี้ย่อมว่างเปล่าจากอาสวะทั้งหมดนี้

  เหลืออยู่เพียงเล็กน้อยคือ อายตนะ ๖ ที่อาศัยกายนี้และดำรงอยู่ด้วยชีวิต ซึ่งเป็นทุกข์เล็กน้อย คือความว่างเปล่าที่แท้จริง ไม่ผิดเพี้ยน บริสุทธิ์ และ สูงสุด

พระผู้มีพระภาคทรงสรุปว่า สมณพราหมณ์ทั้งในอดีต ปัจจุบัน และอนาคต ที่เข้าถึงและอยู่ด้วยสุญญตาอันบริสุทธิ์ สูงสุด ล้วนเข้าถึงและอยู่ด้วยสุญญตาอย่างเดียวกันนี้ พระองค์จึงตรัสแนะนำให้ท่านพระอานนท์พึงศึกษาและปฏิบัติอย่างนี้.