มหาสุญญตสูตร

พระสูตรนี้เริ่มต้นที่พระพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารนิโครธาราม ใกล้เมืองกบิลพัสดุ์ ทรงสังเกตเห็นที่พักสงฆ์จำนวนมาก จึงตรัสถามพระอานนท์ พระอานนท์กราบนมัสการว่า เป็นช่วงเวลาของการทำจีวร

พระพุทธเจ้าทรงเตือนว่า พระที่ชอบหมู่คณะไม่สามารถได้รับความสุขจากการปลีกวิเวก สงบ และการตรัสรู้ได้ ผิดกับพระที่อยู่โดดเดี่ยว ซึ่งสามารถเข้าถึงความสุขเหล่านี้ได้ง่ายกว่า พระพุทธองค์ทรงย้ำว่า ไม่มีสิ่งใดในโลกที่เมื่อเสื่อมสลายไปแล้ว จะไม่ก่อให้เกิดความโศกเศร้าสำหรับผู้ที่มีความกำหนัดในสิ่งนั้น

พระพุทธองค์ทรงตรัสว่า การปฏิบัติของพระตถาคตคือการเข้าถึงและดำรงอยู่ใน สุญญตาภายใน โดยไม่ใส่ใจในนิมิต แม้มีผู้มาเยี่ยมเยือน จิตของพระองค์ก็ยังน้อมไปสู่ความสงัด และมักจะทรงแสดงธรรมเพื่อส่งให้พวกเขากลับไป

ทรงแนะนำการปฏิบัติเพื่อเข้าถึงสุญญตาภายใน:

• การทำจิตให้ตั้งมั่นด้วยสมาธิ: เริ่มจากการเข้าปฐมฌานถึงจตุตถฌาน
• การเพ่งสุญญตา: ไม่ว่าจะเป็น สุญญตาภายใน สุญญตาภายนอก สุญญตาทั้งภายในและภายนอก หรือ อัปปณิหิตะ หากจิตไม่แล่นไป ไม่ตั้งมั่น ให้รับรู้ จากนั้นกลับไปทำสมาธิใหม่ หากจิตแล่นไป ตั้งมั่น ก็ให้รับรู้เช่นกัน

นอกจากนี้ ยังต้องมีสติในอิริยาบถทั้งสี่ (ยืน เดิน นั่ง นอน) โดยไม่ให้กิเลสครอบงำ และควบคุมวาจาความคิด:

• การรักษาวาจา: งดเว้นถ้อยคำไร้ประโยชน์ แต่ให้กล่าวธรรมที่นำสู่ความหน่าย ความคลายกำหนัด เช่น เรื่องมักน้อย สันโดษ วิเวก เป็นต้น
• การรักษาความคิด: งดเว้นความคิดไม่ดี (กาม พยาบาท วิหิงสา) และให้ดำริถึงความคิดที่ประเสริฐ (เนกขัมมะ อพยาบาท อวิหิงสา)
• การตรวจสอบกามคุณ ๕: หมั่นตรวจสอบจิตว่ายังมีความพอใจในรูป รส กลิ่น เสียง สัมผัส อยู่หรือไม่ เพื่อละความพอใจนั้น
• การพิจารณาขันธ์ ๕: พิจารณาความเกิดดับของรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ เพื่อละ มานะว่า "เราเป็น"

พระพุทธเจ้าตรัสถึงอันตราย ๓ ประการสำหรับผู้ที่แสวงหาความสงัดแล้วกลับไปคลุกคลีหมู่คณะ (ผู้สอน ศิษย์ ผู้ปฏิบัติ) โดยอันตรายสำหรับผู้ปฏิบัติ (ศิษย์ของพระตถาคต) นั้นร้ายแรงที่สุด

ท้ายสุด พระพุทธองค์ทรงกำชับพระอานนท์ว่า "จงปฏิบัติต่อเราเยี่ยงมิตร อย่าปฏิบัติต่อเราเยี่ยงศัตรู" เพราะพระองค์จะไม่ทรงตามใจ แต่จะทรงตักเตือนและขัดเกลา เพื่อให้ผู้ปฏิบัติได้แก่นแท้แห่งธรรมอย่างแท้จริง พระอานนท์มีความยินดีและชื่นชมพระดำรัสของพระพุทธเจ้า