ฉฉักกสูตร

ฉฉักกสูตร (พระสูตรว่าด้วยหมวด 6) เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมเพื่อชี้ให้เห็นถึงความจริงของสภาวะธรรมที่เป็นไปตามเหตุปัจจัย และหนทางสู่การพ้นทุกข์ โดยแบ่งเนื้อหาหลักออกเป็นหมวดหมู่ละ 6 ประการที่เชื่อมโยงกันอย่างเป็นระบบ ดังนี้

• หมวด 6 ประการ: ได้แก่ อายตนะภายใน 6 (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ), อายตนะภายนอก 6 (รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์), วิญญาณธาตุ 6, สัมผัส 6, เวทนา 6 และตัณหา 6
• กระบวนการเกิดทุกข์: เมื่ออายตนะภายในและภายนอกมากระทบกัน เกิดเป็นวิญญาณและสัมผัส ทำให้เกิดเวทนา (ความรู้สึก) หากไม่รู้เท่าทันความจริง เมื่อเกิดสุขเวทนาจะเกิดราคานุสัย (ความยินดีติดใจ), ทุกขเวทนาจะเกิดปฏิฆานุสัย (ความขัดเคือง), และอุเบกขาเวทนาจะเกิดอวิชชานุสัย (ความหลงไม่รู้ตามความเป็นจริง) ทำให้ไม่สามารถดับทุกข์ได้
• การปฏิบัติเพื่อพ้นทุกข์: ผู้ที่รู้เท่าทันสภาวะธรรมย่อมไม่ยึดติดในเวทนาเหล่านั้น (ไม่ยินดี ไม่ยินร้าย และไม่หลง) รู้แจ้งในสมุทัย (เหตุเกิด) และอัถถังคามะ (ความดับ) ของเวทนา ทำให้ละอนุสัยกิเลสทั้งปวงได้

พระพุทธองค์ทรงสรุปว่า สิ่งทั้งหลายที่กล่าวมานั้นล้วนเป็นอนัตตา (ไม่ใช่ตัวตน) เพราะมีการเกิดขึ้นและดับไปเป็นธรรมดา การเห็นความจริงเช่นนี้ทำให้เกิดความเบื่อหน่ายในสังขารธรรม เมื่อเบื่อหน่ายย่อมคลายความกำหนัด เมื่อคลายความกำหนัดจิตย่อมหลุดพ้นจากอาสวะกิเลสทั้งปวง บรรลุถึงความเป็นพระอรหันต์ สิ้นภพสิ้นชาติ ไม่ต้องกลับมาเวียนว่ายตายเกิดอีกต่อไป