อรณวิภังคสูตร

อรณวิภังคสูตร เป็นพระสูตรในมัชฌิมนิกายที่พระพุทธองค์ทรงแสดงแก่เหล่าภิกษุ ณ พระวิหารเชตวัน เมืองสาวัตถี โดยมีจุดประสงค์เพื่อจำแนกธรรมที่นำไปสู่ภาวะที่ปราศจากกิเลสหรือความขัดแย้ง (อรณวิภังค์)

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการชี้ให้เห็นถึงมัชฌิมาปฏิปทา หรือทางสายกลาง โดยให้ละเว้นที่สุดสองอย่าง ได้แก่ การหมกมุ่นในกามสุข ซึ่งถือว่าเป็นสิ่งต่ำทราม เป็นของชาวบ้าน ไม่ใช่ของพระอริยะ และไม่ประกอบด้วยประโยชน์ กับการบำเพ็ญอัตตกิลมถานุโยค คือการทรมานตนเอง ซึ่งเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ และไม่ประกอบด้วยประโยชน์เช่นกัน ทางสายกลางที่พระตถาคตได้ตรัสรู้แล้วนี้ คือ อริยมรรคมีองค์แปด ซึ่งนำไปสู่การเห็นแจ้ง ความรู้ ความสงบ ความรู้ยิ่ง การตรัสรู้ และพระนิพพาน ปราศจากความทุกข์ ความเดือดร้อน และความเร่าร้อน

นอกจากนี้ พระสูตรยังเน้นเรื่องการปฏิบัติทางวาจาอันปราศจากความขัดแย้ง โดยสอนว่า ไม่พึงยกย่องหรือตำหนิผู้อื่น แต่พึงแสดงแต่ธรรมเท่านั้น ไม่พึงกล่าววาจาลับหลังที่ไม่เป็นจริง ไม่แท้ หรือไม่เป็นประโยชน์ และไม่พึงกล่าวคำล่วงเกินต่อหน้า ควรพูดอย่างไม่รีบร้อน ไม่ยึดติดในภาษาถิ่น หรือละเลยคำพูดสามัญที่คนทั่วไปใช้กัน

พระพุทธองค์ยังทรงสอนให้รู้จักการวินิจฉัยความสุข โดยให้ละเว้นสุขที่เกิดจากกามคุณ 5 แต่ให้เพียรประกอบสุขภายในที่เกิดจากเนกขัมมะ ความสงัด ความสงบ และการตรัสรู้ ซึ่งเป็นสุขที่ประเสริฐ การปฏิบัติตามหลักธรรมเหล่านี้ย่อมนำไปสู่ภาวะที่ไร้กิเลสและความขัดแย้ง