เจติยสูตร

สรุปเนื้อหา เจติยสูตร โดยย่อ

เจติยสูตรในสังยุตตนิกาย มหาวารวรรค อิทธิปาทสังยุต (พระไตรปิฎกเล่มที่ ๑๙) เป็นพระสูตรที่บันทึกเหตุการณ์สำคัญช่วงหนึ่งในพุทธประวัติ ซึ่งเกี่ยวเนื่องกับการปลงพระชนมายุสังขารของพระพุทธเจ้า เหตุการณ์นี้เกิดขึ้นขณะที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปาวาลเจดีย์ เขตกรุงเวสาลี.

ในพระสูตรนี้ พระพุทธองค์ได้ตรัสกับพระอานนท์ถึงความรื่นรมย์ของเจดีย์ต่างๆ ในกรุงเวสาลี เช่น อุเทนเจดีย์ โคตมกเจดีย์ สัตตัมพเจดีย์ พหุปุตตกเจดีย์ สารันททเจดีย์ และปาวาลเจดีย์ อันเป็นสถานที่น่ารื่นรมย์ทั้งสิ้น จากนั้น พระองค์ได้ตรัสถึงอิทธิบาท ๔ ประการ ได้แก่ ฉันทะ (ความพอใจ) วิริยะ (ความเพียร) จิตตะ (ความคิด) และวิมังสา (การไตร่ตรอง) ซึ่งเมื่อบุคคลใดเจริญ อบรม ทำให้มาก ทำให้เป็นยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ให้ตั้งมั่น สั่งสม ปรารภดีแล้ว บุคคลนั้นปรารถนาจะดำรงชีวิตอยู่ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัปก็ได้

พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงนิมิตโอภาส (เครื่องบอกเหตุและแสงสว่างที่ชัดเจน) แก่พระอานนท์ถึงสามครั้งว่า พระตถาคตได้เจริญอิทธิบาท ๔ เหล่านั้นแล้ว และสามารถดำรงพระชนม์อยู่ได้ตลอดกัปหรือเกินกว่ากัป หากปรารถนา อย่างไรก็ตาม พระอานนท์ถูกมารดลใจ ทำให้ไม่สามารถรู้แจ้งถึงนิมิตโอภาสอันชัดเจนนั้น จึงไม่ได้กราบทูลอาราธนาให้พระผู้มีพระภาคดำรงพระชนม์ชีพอยู่ตลอดกัป เพื่อประโยชน์สุขแก่สรรพสัตว์ทั้งหลาย

หลังจากที่พระอานนท์จากไป มารผู้มีบาปได้เข้ามาเฝ้าพระผู้มีพระภาค และกราบทูลอาราธนาให้พระองค์ปรินิพพานในบัดนี้ เพราะพรหมจรรย์ของพระองค์ได้บริบูรณ์แล้ว กว้างขวาง แพร่หลาย เป็นที่รู้จักกันโดยมาก และมั่นคงดีแล้ว กระทั่งเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายก็ประกาศได้แล้ว พระผู้มีพระภาคจึงตรัสตอบมารว่า ไม่ต้องกังวล อีกสามเดือนข้างหน้า ตถาคตจักปรินิพพาน

ขณะนั้นเอง พระผู้มีพระภาคทรงมีสติสัมปชัญญะ ทรงปลงพระชนมายุสังขาร ณ ปาวาลเจดีย์ การปลงพระชนมายุสังขารนี้ ก่อให้เกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ น่าสะพรึงกลัว ทำให้ขนพองสยองเกล้า และกลองทิพย์ก็ดังกึกก้อง พระผู้มีพระภาคจึงทรงเปล่งพระอุทานในเวลานั้นว่า "มุนีละกรรมทั้งที่ชั่งได้และชั่งไม่ได้ อันเป็นเหตุก่อกำเนิดเป็นเครื่องปรุงแต่งภพได้แล้ว ยินดีภายในตน มีใจมั่นคง ทำลายกิเลสที่เกิดในตนได้ เหมือนนักรบทำลายเกราะเสีย ฉะนั้น" เจติยสูตรนี้จึงเป็นพระสูตรที่แสดงให้เห็นถึงความเมตตาของพระพุทธองค์ การที่พระอานนท์ไม่รู้แจ้งถึงนิมิตโอภาส และการที่พระพุทธองค์ทรงปลงพระชนมายุสังขารเพื่อเข้าสู่ปรินิพพาน.